Chapter 6: Human-made Disasters & Management
ଭୂଗୋଳ ଓ ଅର୍ଥନୀତି · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ନବମ ଶ୍ରେଣୀ · ଟିପ୍ପଣୀ + ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ସମାଧାନ + ୨୫ Quiz
📖 ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତି ଓ ପରିଚାଳନା: ଏହି ପାଠରେ ସଡ଼କ, ରେଲ ଓ ନୌକା ଦୁର୍ଘଟଣା, ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ ଏବଂ ଖଣି ବିପତ୍ତିର କାରଣ ଓ ପ୍ରତିକାର/ନିରାପତ୍ତା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା।
ବିପତ୍ତି ନାନା ରୂପରେ ଆସିଥାଏ — କେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ସୃଷ୍ଟ, ଆଉ କେତେବେଳେ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ତଥା ଉଦାସୀନତା ଯୋଗୁଁ। ଗ୍ୟାସ ଲିକ୍, ଆଣବିକ ବିକିରଣ, ଆଣବିକ ବିସ୍ଫୋରଣ, ଆତଙ୍କବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟ, ତୈଳ ନିର୍ଗମନ (Oil spill), ଯୁଦ୍ଧ ଆଦି ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତିର ଉଦାହରଣ। ସମସ୍ତ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତିକୁ ସାମାଜିକ, ପରିବହନଗତ ଓ ପାରିସ୍ଥିତିକ — ଏହି ତିନି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ।
ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି। ୨୦୧୯ରେ ଭାରତରେ ମୋଟ ୬୩.୭୧ ଲକ୍ଷ କି.ମି. ରାସ୍ତା ଓ ଦୈନିକ ପ୍ରାୟ ୬ କୋଟି ଯାନ ଯାତାୟାତ କରୁଥିବା ବେଳେ ୪,୪୯,୦୦୨ଟି ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ପଞ୍ଜିକୃତ ହୋଇଥିଲା — ଦେଢ଼ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ମୃତ ଓ ସାଢ଼େ ଚାରି ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଆହତ। ତାମିଲନାଡୁରେ ସର୍ବାଧିକ ଦୁର୍ଘଟଣା ଓ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶରେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରାଣହାନି।
ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ମୁଖ୍ୟତଃ ମାନବୀୟ — ① ଦ୍ରୁତ ଓ ବେପରୁଆ ଗାଡ଼ି ଚାଲନା (ବିଶେଷତଃ ଯୁବକ); ② ଚାଳକଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ଅଭାବ / ଡ୍ରାଇଭିଂ ଲାଇସେନ୍ସ ନ ଥିବା / ସଙ୍କେତ ଚିହ୍ନ ନ ଜାଣିବା; ③ ନିଶାଗ୍ରସ୍ତ ଗାଡ଼ି ଚାଲନା; ④ ଯାନର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଅଭାବ (ଟାୟାର ନ ବଦଳାଇବା); ⑤ ଯାତାୟାତକାରୀଙ୍କ ଅସାବଧାନତା; ⑥ ରାସ୍ତା ଅବରୋଧ; ⑦ ଯାନବାହନରେ ଅଧିକ ବୋଝେଇ; ⑧ ବୁଲା ପଶୁଙ୍କ ବିଚରଣ; ⑨ ଯାତାୟାତ ନିୟମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଜ୍ଞାନତା; ⑩ ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣରେ ତ୍ରୁଟି (ଖାଲଖମା, ବାଲି-ଗୋଡ଼ି)।
① ରାସ୍ତାର ନିୟମିତ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ; ② ଯାତାୟାତ ନିୟମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୌଲିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଚେତନତା; ③ ହେଲମେଟ୍ ଓ ସିଟ୍ ବେଲ୍ଟ ବ୍ୟବହାର; ④ ପାଦରେ ଚାଲି/ଗାଡ଼ି ଚଲାଇ ଯିବା ବେଳେ ସାବଧାନତା; ⑤ ଯାତାୟାତ ନିୟମ ମାନି ଚାଲିବା; ⑥ ଅଧିକ ବୋଝେଇ ଯାନକୁ ରାସ୍ତାରେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ନ ଦେବା।
ରେଲ ଦୁର୍ଘଟଣା ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ପରି ଦୈନିକ ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ; ଏଥିରୁ ଧନଜୀବନ ହାନି ତୁଳନାତ୍ମକ କମ୍। ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ସିଗନାଲ ଭଳି ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଯୋଗୁଁ ରେଲ ଦୁର୍ଘଟଣା ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାପଦ ନୁହେଁ।
① ରେଲଧାରଣା, ଇଞ୍ଜିନ୍ ବା ବଗିଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ନ ଥିବା; ② ରେଲଚାଳକ ସଙ୍କେତ ଠିକ୍ ଭାବେ ପାଳନ ନ କରିବା; ③ ରେଲ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଯାତ୍ରା ସୁରକ୍ଷା ପରାମର୍ଶ ନ ମାନିବା।
① ଉପଯୁକ୍ତ ବ୍ୟବଧାନରେ ରେଲଧାରଣା ତଦାରଖ ଓ ମରାମତି; ② ରେଲପଥର ଉନ୍ନତିକରଣ-ନବୀକରଣ; ③ ବଗିରେ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିଆଁ-ଧୂଆଁ ଚିହ୍ନଟ; ④ ଘନ କୁହୁଡ଼ି ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ — ପ୍ରତିକାର ସ୍ୱରୂପ GPS (Global Positioning System) ଆଧାରିତ ଅତିକ୍ରମ ଯନ୍ତ୍ର।
ନଦୀ ଓ ଜଳାଶୟମାନଙ୍କରେ ନୌକା ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟେ; ପ୍ରତିବର୍ଷ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମୃତାହତ ହୁଅନ୍ତି।
① ଧାରଣ କ୍ଷମତାଠାରୁ ଅଧିକ ଓଜନ/ଯାତ୍ରୀ; ② ଡଙ୍ଗା ଭିତରକୁ ପାଣି ପଶିବା; ③ ଝଡ଼ବର୍ଷା ଆଦି ପ୍ରତିକୂଳ ପାଗ; ④ ଅନଭିଜ୍ଞ/ତାଲିମବିହୀନ ଡଙ୍ଗା ଚାଳକ; ⑤ ଜଳସ୍ରୋତ ବେଗ ଅଜଣା ହେବା; ⑥ ବାଲିଚଡ଼ା/ଉଙ୍ଘ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନତା; ⑦ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ବିଶୃଙ୍ଖଳିତ ବ୍ୟବହାର।
① ଯାତ୍ରୀ-ଚାଳକଙ୍କ ପାଇଁ ସୂଚନା ଫଳକ ଓ ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ଘୋଷଣା; ② ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଜ୍ୟାକେଟ୍ (Life Jacket) ବ୍ୟବହାର ଜରୁରୀ; ③ ଅଧିକ ବୋଝ ନ ଲଦିବା; ④ ନିୟମିତ ମରାମତି (ଛିଦ୍ର ନ ହେବା); ⑤ ଯାତ୍ରୀ ଚାଳକଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମାନିବା; ⑥ ପାଗ ଖରାପ ପୂର୍ବସୂଚନା ଥିଲେ ନୌଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ; ⑦ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଚାଳକକୁ ଅନୁମତି।
ଜୀବନର ପ୍ରତିଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ (ଘର, ଅଫିସ୍, ବ୍ୟବସାୟ, ଖଣି, କଳକାରଖାନା, ଯାନ) ଅଗ୍ନି ଭୟ ରହିଥାଏ। ଅଶାୟତ ଅଗ୍ନି ଏକ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ଶକ୍ତି — "ଘରପୋଡ଼ି ଠାରୁ ବିପଦି ନାହିଁ"। ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ ମୁଖ୍ୟତଃ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ଅସାବଧାନତାରୁ ହୁଏ।
① ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସର୍ଟସର୍କିଟ୍ (ପ୍ରଧାନ କାରଣ — ତାର ବିଚ୍ଛେଦ/ଅପବ୍ୟବହାର, ଉଚ୍ଚ ଭୋଲ୍ଟେଜ୍ ତାର ଛିଡ଼ିବା); ② ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନାରୁ ନିଆଁ ବ୍ୟାପିବା; ③ ରୋଷେଇ ଗ୍ୟାସଚୁଲା ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଷ୍ଟୋଭ ଅସାବଧାନତା; ④ ତାପ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ସରଞ୍ଜାମ; ⑤ ଦହନଶୀଳ ସାମଗ୍ରୀ (ଗ୍ୟାସ, କିରୋସିନ୍, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ) ଅସାବଧାନ ଭଣ୍ଡାରଣ; ⑥ ଜଙ୍ଗଲ ନିଆଁ (ବଣଭୋଜି ପରେ ଜଳନ୍ତା କାଠ); ⑦ କଳକାରଖାନା/ଓ୍ୱେଲ୍ଡିଂ ନିଆଁ-ଝୁଲ; ⑧ ଯନ୍ତ୍ର ଘର୍ଷଣ; ⑨ ଖଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ।
ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡଜନିତ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ହ୍ରାସ କରିବାର ଉପାୟକୁ ଅଗ୍ନି ନିରାପତ୍ତା କୁହାଯାଏ।
ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିକୂଳ ଓ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବେଶରେ ହୁଏ (ବିଶେଷତଃ ଭୂତଳ ଖଣି)। ନିରାପତ୍ତା ଅଭାବ ଓ ଅସାବଧାନତାରୁ ଭୂସ୍ଖଳନ, ନିଆଁ, ପାଣି ପଶିବା ଆଦି ଯୋଗୁଁ ବହୁ ଶ୍ରମିକ ମୃତାହତ ଓ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଣୁ ଖଣିଶିଳ୍ପକୁ 'ଘାତକ ଶିଳ୍ପ (Killer Industry)' କୁହାଯାଏ। ଏହି ବିପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ ଓ ନିରାପତ୍ତା-ଅଭାବଜନିତ — ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀ।
ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।
WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →