ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ (Economic Development)
ସଂଜ୍ଞା: ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ କୁହାଯାଏ — ଅର୍ଥାତ୍ ଦେଶର ଜାତୀୟ ଆୟ ଓ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଜୀବନଧାରଣ ମାନରେ ଉନ୍ନତି।
ଜାତୀୟ ଆୟ (Total Income): କୌଣସି ଦେଶରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ମୁଦ୍ରାଗତ ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ବହିରାଗତ ଆୟ ସମୂହର ସମଷ୍ଟିକୁ ସେହି ଦେଶର ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ କୁହାଯାଏ।
ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (Per Capita Income):
ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ = ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ÷ ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା
ତୁମେ ଜାଣିଛ କି? କେବଳ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶର ମାପକାଠି ନୁହେଁ। ଆୟବୃଦ୍ଧି ବିକାଶ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ହେଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ — ଆୟର ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ ଓ ଜୀବନଧାରଣ ମାନରେ ଉନ୍ନତି ନ ହେଲେ ଏହାକୁ ବିକାଶ କୁହାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ।
ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ଚାରୋଟି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ତ୍ତ
- ୧. ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ଓ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି।
- ୨. ଜାତୀୟ ଆୟର ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ।
- ୩. ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ ଆଦି ପ୍ରାଥମିକ ସୁବିଧା — ବିଶେଷ କରି ଦରିଦ୍ର ଲୋକଙ୍କ ସର୍ବନିମ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ।
- ୪. ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ରୋଜଗାର ଆଦି ମୌଲିକ ସୁବିଧା (ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନ ବ୍ୟବହାର, ନିରାପତ୍ତା, ସମ୍ମାନ)।
ବିକଶିତ ଓ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ
ବିଶ୍ୱ ବିକାଶ ଚିଠା (World Development Report) ୨୦୦୬ ଅନୁଯାୟୀ ପୃଥିବୀର ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ଭିତ୍ତିରେ ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଇଛି:
| ବିକଶିତ ଦେଶ (Developed) | ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ (Developing) |
|---|
| ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ଜାପାନ, ଜର୍ମାନୀ, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା | ଭାରତ, ବ୍ରାଜିଲ, ପାକିସ୍ତାନ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ବାଂଲାଦେଶ |
ବିକଶିତ ଦେଶ
ଯେଉଁ ଦେଶର ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪,୩୫,୫୦୦ ଟଙ୍କା ବା ଅଧିକ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକଶିତ ଦେଶ କୁହାଯାଏ। ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ — ① ଶିଳ୍ପୋନ୍ନତ ଓ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ-କୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗମ; ② ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଅଣପାରମ୍ପରିକ (ଶିଳ୍ପ/ସେବା) କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଯୋଜିତ; ③ ଜୀବନଯାପନ ପ୍ରଣାଳୀ ଅତି ଉଚ୍ଚମାନର।
ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ
ଯେଉଁ ଦେଶର ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪,୩୫,୫୦୦ ଟଙ୍କାରୁ କମ୍, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ କୁହାଯାଏ। ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ — ① ଶିକ୍ଷାୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନ୍ଥର; ② ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ-କୌଶଳ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ନୁହେଁ; ③ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ପାରମ୍ପରିକ (କୃଷି ଓ ଆନୁଷଙ୍ଗିକ) କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ④ ଜୀବନଧାରଣ ମାନ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ନ୍ୟୂନ। ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପୁଣି ମଧ୍ୟମ-ଆୟ (ବ୍ରାଜିଲ, ଇରାନ, ଆର୍ଜେଣ୍ଟିନା, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା) ଓ ନିମ୍ନ-ଆୟ (ଭାରତ, ପାକିସ୍ତାନ, ବାଂଲାଦେଶ, କେନିଆ) ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ।
ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକ (Human Development Index - HDI)
ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (UNDP) ୧୯୯୦ ପରଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ମାନବ ବିକାଶ ଚିଠା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଆସୁଛି। ଏହାକୁ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶର ସର୍ବାଧୁନିକ ପରିମାପକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ତିନୋଟି ଉପାଦାନ:
① ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଆୟୁର ସମ୍ଭାବନା (Life Expectancy)
② ସାକ୍ଷରତା ହାର (Literacy Rate)
③ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (Per Capita Income)
ଏହି ସୂଚକ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ୦ ରୁ ୧ ମଧ୍ୟରେ ସୋପାନଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ — ୦–୦.୪୯୯ (ନିମ୍ନ ବିକାଶ), ୦.୫–୦.୭୯୯ (ମଧ୍ୟମ), ୦.୮ ବା ତଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ୱ (ଉଚ୍ଚ/ଉନ୍ନତ)। ୧୯୯୯ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର HDI ମୂଲ୍ୟ ଥିଲା ୦.୫୭୧ — ଅର୍ଥାତ୍ ଭାରତ ମଧ୍ୟମ ବିକାଶ ସ୍ତରର।
ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Economy)
ସଂଜ୍ଞା: ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟର ନିର୍ବାହ, ସଂଗଠନ ଓ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ମିଳିତ ଢାଞ୍ଚାକୁ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ।
ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିର୍ବାହିତ ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ:
- ଉତ୍ପାଦନ (Production): ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାରେ ମୂଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ଉପଯୋଗିତା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ (ଯଥା — ଲୁହାପଥରରୁ ଲୁହା, ଧାନଚାଷ)।
- ଉପଭୋଗ (Consumption): ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଉପଯୋଗ।
- ସଞ୍ଚୟ ଓ ପୁଞ୍ଜିଗଠନ (Savings & Capital Formation): ସଞ୍ଚୟ = ଉତ୍ପାଦନ (ଆୟ) − ଉପଭୋଗ (ବ୍ୟୟ)। ସଞ୍ଚୟରୁ ହିଁ ପୁଞ୍ଜିଗଠନ ସମ୍ଭବ ହୋଇ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ର
(କ) ଜାତୀୟ ଆୟ ଆକଳନ ଅନୁଯାୟୀ — ୪ କ୍ଷେତ୍ର
① ପରିବାର ② ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ (ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ସଂସ୍ଥା) ③ ସରକାର ④ ବୈଦେଶିକ କ୍ଷେତ୍ର (ଆମଦାନି-ରପ୍ତାନି)।
(ଖ) କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ — ୩ କ୍ଷେତ୍ର
- ପ୍ରାଥମିକ/ମୌଲିକ କ୍ଷେତ୍ର: ପ୍ରକୃତିରୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉତ୍ପାଦନ — କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ, ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ, ଫଳ, ଫୁଲ, କ୍ଷୀର, ମାଂସ, ଲୁହାପଥର, କୋଇଲା।
- ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ର: ମୌଲିକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ କଞ୍ଚାମାଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ — କଳକାରଖାନା, ସିମେଣ୍ଟ, କାଗଜ, ଲୁଗା, ପାଉଁରୁଟି।
- ତୃତୀୟକ/ସେବା କ୍ଷେତ୍ର: ମୌଲିକ ଓ ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସହାୟକ ସେବା — ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବହନ, ଯୋଗାଯୋଗ, ବ୍ୟାଙ୍କ, ପୋଷ୍ଟଅଫିସ୍।
(ଗ) ମାଲିକାନା ଅନୁଯାୟୀ — ୩ କ୍ଷେତ୍ର
① ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ର (ମାଲିକ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ) ② ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର (ମାଲିକାନା ସରକାରଙ୍କ ହାତରେ) ③ ମିଳିତ/ଯୌଥ କ୍ଷେତ୍ର (ଉଭୟ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ଓ ସରକାର ମାଲିକ)।
ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରକାରଭେଦ
- (କ) ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା: ମୁକ୍ତବଜାର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା; ସମ୍ବଳର ମାଲିକ ଓ ପରିଚାଳକ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ; ବଜାର ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଓ ସର୍ବାଧିକ ଲାଭ ଆଶାରେ ଉତ୍ପାଦନ। ଉଦାହରଣ — ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ଜାପାନ, ପଶ୍ଚିମ ୟୁରୋପୀୟ ଦେଶ।
- (ଖ) ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା: ଜନକ କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ; ସମ୍ବଳ ଓ ଉତ୍ପାଦନର ସମସ୍ତ ସାଧନ ରାଷ୍ଟ୍ର ମାଲିକାନାରେ; କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୋଜନା ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳିତ। ଉଦାହରଣ — କ୍ୟୁବା, ପୂର୍ବତନ ସୋଭିଏତ୍ ରୁଷ, ଭିଏତନାମ।
- (ଗ) ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା: ୧୯୩୦ ଦଶକର ମହାମାନ୍ଦାବସ୍ଥା (Great Depression) ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ; ଘରୋଇ ଓ ସରକାରୀ ମାଲିକାନା କ୍ଷେତ୍ରର ସହାବସ୍ଥାନ; ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଓ ସମାଜବାଦ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ। ଉଦାହରଣ — ଭାରତ, ଇଂଲଣ୍ଡ।
ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Indian Economy)
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଏକ ଉପନିବେଶରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣର ଶିକାର ହୋଇଥିଲା। ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ବିକାଶ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ନିଆଯାଇଛି। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
(କ) ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା — ସରକାରୀ (SAIL, ରେଳବାଇ, BSNL, ସେନା), ଘରୋଇ (ଟାଟା, ମାରୁତି, P&G, ୱିପ୍ରୋ) ଓ ଯୌଥ କ୍ଷେତ୍ର ଏକାଠି।
(ଖ) ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ — ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଯୋଗାଯୋଗ, ନିରାପତ୍ତା ଯୋଗାଇବା।
(ଗ) ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ବିକାଶ — ଭାରତୀୟ ଯୋଜନା କମିଶନ ୧୫ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୫୦ରେ ଗଠିତ; ୨୦୦୭ରୁ ଏକାଦଶ ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା।
(ଘ) ଦ୍ରୁତ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି — ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ଭାରତ ପୃଥିବୀରେ ଦ୍ୱିତୀୟ (ଚୀନ୍ ପ୍ରଥମ); ୨୦୦୧ ଜନଗଣନାରେ ୧୦୨–୧୦୩ କୋଟି; ୧୯୯୧–୨୦୦୧ ବୃଦ୍ଧିହାର ୨୨%।
(ଙ) ସ୍ୱଳ୍ପ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ — ୨୦୦୨ ବିଶ୍ୱ ବିକାଶ ଚିଠା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪୭୦ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର (ଅତି ନିମ୍ନ)।
(ଚ) କୃଷିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ — ୨୦୦୩–୦୪ରେ ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟର ~୨୪.୪% କୃଷିରୁ; ~୫୬% ଶ୍ରମିକ କୃଷିରେ ନିଯୋଜିତ; ୧୩.୨% ରପ୍ତାନି କୃଷିଜାତ।
(ଛ) ଆୟ ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନରେ ଅସମାନତା — ୧୯୯୯–୨୦୦୦ରେ ~୨୬.୧% ଲୋକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ; ଓଡ଼ିଶାରେ ଅଧିକ (ପଞ୍ଜାବ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୨୫,୪୬୨ vs ଓଡ଼ିଶା ୧୩,୧୪୯)।
(ଜ) ବେକାରୀ — ଋତୁକାଳୀନ ଓ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ ବ୍ୟାପକ।
(ଝ) ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ — ଲୁହାପଥର, ମାଙ୍ଗାନିଜ, ବକ୍ସାଇଟ୍, କ୍ରୋମାଇଟ୍, କୋଇଲା, ଜଳ ପୂର୍ଣ୍ଣମାତ୍ରାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉନାହିଁ।
(ଞ) ନ୍ୟୂନ ଆଧାରିକ ସଂରଚନା — ବିଦ୍ୟୁତୀକରଣ, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଚିକିତ୍ସାଳୟ, ଜଳସେଚନ, ପାନୀୟ ଜଳ ଅଭାବ; ୨୦୦୧ରେ ~୩୪.୬% ନିରକ୍ଷର। ଏଣୁ ଭାରତ ଏକ ସ୍ୱଳ୍ପ ଆୟ ବିଶିଷ୍ଟ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ।
💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା
① ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ = ଆୟ ବୃଦ୍ଧି + ଜୀବନମାନ ଉନ୍ନତି + ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ। ② ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ = ଜାତୀୟ ଆୟ ÷ ଜନସଂଖ୍ୟା। ③ HDI = ଆୟୁ + ସାକ୍ଷରତା + ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (UNDP, ୧୯୯୦)। ④ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା — ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ, ସମାଜବାଦୀ, ମିଶ୍ରିତ। ⑤ ଭାରତ = ମିଶ୍ରିତ, କୃଷିପ୍ରଧାନ, ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ।