Chapter 9: Unemployment

ଆମ ଦେଶରେ ବେକାରୀ ସମସ୍ୟାର ମୂଳ କାରଣ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଦ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧି। ଜନସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିବା ସହିତ ଶ୍ରମ ଶକ୍ତି ବଢ଼େ, ମାତ୍ର ସେହି ଅନୁପାତରେ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ।

ଆମ ଦେଶରେ ପ୍ରଥମ ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା 1951 ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ଏକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ନିଯୋଜିତ ଥିଲେ, କେତେ ଜଣଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କମେ ନାହିଁ — ଏହିପରି ବେକାରୀକୁ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ (Disguised unemployment) କୁହାଯାଏ। ଏହା କୃଷିରେ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ।

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କାମ ନ ପାଇ କମ୍ ସମୟ ବା କମ୍ କାମ କରୁଥିଲେ, ତାହାକୁ ଅର୍ଦ୍ଧ ବେକାରୀ (semi/under employment) କୁହାଯାଏ।

ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ କୃଷି ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା, କୃଷି ରତୁକାଳୀନ ହୋଇଥିବାରୁ ବର୍ଷର କିଛି ସମୟ କାମ ନ ଥାଏ, ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ ଅଧିକ ଏବଂ ଶିଳ୍ପ-ନିଯୁକ୍ତିର ଅଭାବ ଥାଏ — ତେଣୁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ବେକାର ସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ।

(1) ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି। (2) IRDP, TRYSEM, NREGA, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ରୋଜଗାର ଯୋଜନା ଆଦି ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନା। (3) ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ ଓ କୁଟୀର-କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ। (4) ଶିକ୍ଷା-କୌଶଳ ତାଲିମ ଓ ସ୍ୱ-ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରୋତ୍ସାହନ। (5) ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

(a) ବେକାରୀ: କାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଓ ସକ୍ଷମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କାମ ନ ପାଇବା। ଅର୍ଦ୍ଧ ବେକାରୀ: କାମ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କ୍ଷମତାଠାରୁ କମ୍ କାମ ପାଇବା। (b) ରତୁକାଳୀନ: କୃଷି ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବର୍ଷର କିଛି ରତୁରେ କାମ ନ ମିଳିବା (ସାମୟିକ)। ସଂସ୍ଥାନୀୟ: ଅର୍ଥନୀତିର ସାଂଗଠନିକ ଦୁର୍ବଳତା ଯୋଗୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବେକାରୀ। (c) ସଂଘାତଜନିତ (Frictional): ନୂଆ ପଦ୍ଧତି/ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଆସିଲେ ପୁରୁଣା କାମ ବନ୍ଦ ହୋଇ ସାମୟିକ ବେକାରୀ। ପ୍ରାବିଧିକ (Educated): ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକ କାମ ନ ପାଇ ବେକାର (ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ)।

ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ: କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆବଶ୍ୟକଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକ; କେତେକଙ୍କୁ ହଟାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କମେ ନାହିଁ (କୃଷିରେ)। ରତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ: କୃଷି ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବର୍ଷର କିଛି ସମୟ କାମ ମିଳେ, ବାକି ସମୟ ବେକାର। ସଂସ୍ଥାନୀୟ ବେକାରୀ: ଅର୍ଥନୀତିର ସାଂଗଠନିକ ଦୁର୍ବଳତା ଯୋଗୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବେକାରୀ। ବେକାରୀ ଦୂରୀକରଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: IRDP, TRYSEM, NREGA, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ରୋଜଗାର ଯୋଜନା ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସ୍ୱ-ରୋଜଗାର ଯୋଗାଇବା।

କାମ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ଓ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଚଳିତ ମଜୁରିରେ କାମ ନ ପାଇବା ସ୍ଥିତିକୁ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ।

ଋତୁକାଳୀନ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ (ଛଦ୍ମ), ଘର୍ଷଣଜନିତ, ଗଠନମୂଳକ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ବେକାରୀ — ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର।

ବର୍ଷର କେତେକ ଋତୁରେ (ଚାଷ ଶେଷ ପରେ) କାମ ନ ମିଳିବାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ବେକାରୀକୁ ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ (ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷିରେ)।

ଆବଶ୍ୟକଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ଏକ କାମରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ, ଅତିରିକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନରେ ଅବଦାନ ଶୂନ୍ୟ — ଏହାକୁ ଛଦ୍ମ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ।

ଏକ ଚାକିରି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଚାକିରି ଖୋଜିବା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଅସ୍ଥାୟୀ ବେକାରୀକୁ ଘର୍ଷଣଜନିତ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ।

ଅର୍ଥନୀତିର ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଯନ୍ତ୍ରୀକରଣ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନ) ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ବେକାରୀକୁ ଗଠନମୂଳକ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ।

ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ଚାକିରି ନ ପାଇବା ସ୍ଥିତିକୁ ଶିକ୍ଷିତ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ।

ଭାରତର ପ୍ରଥମ ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା ୧୯୫୧ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, ମନ୍ଥର ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ, ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା, କୃଷିର ଅନଗ୍ରସରତା ଓ ଶିଳ୍ପର ଅଭାବ।

କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ, କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ, ବୃତ୍ତିଗତ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱ-ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନା ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।