Chapter 4 (Lesson 3): Art, Architecture, Craft, Literature, Science and Technology of India
ଇତିହାସ (History) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ନବମ ଶ୍ରେଣୀ · ଟିପ୍ପଣୀ + ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ସମାଧାନ + ୨୫ Quiz
📖 ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଉପାଦାନ: ଯେ କୌଣସି ଦେଶର କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଶିଳ୍ପ, ସାହିତ୍ୟ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବୈଷୟିକ ବିଦ୍ୟା ସେ ଦେଶର ଐତିହ୍ୟର ପରିଚୟ ଦିଏ। ଏହି ପାଠରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ପାରଦର୍ଶିତା ଓ ତାହା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଐତିହ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା।
ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ କଳା ନୈପୁଣ୍ୟ ବହୁ ପୁରାତନ। ତିନି ପ୍ରକାର କଳା — ମୂର୍ତ୍ତିକଳା, ଚିତ୍ରକଳା ଓ ସଂଗୀତକଳା — ଭାରତର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଐତିହ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାର ପଥର ପ୍ରତିମା, ମୋହର ଉପରେ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପ୍ରତିକୃତି, ପୁରୁଷ ପ୍ରତିମା ଓ ବ୍ରୋଞ୍ଜ ନିର୍ମିତ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଭାରତର ମୂର୍ତ୍ତିକଳାର ଆରମ୍ଭ ସୂଚାଏ।
| ଯୁଗ / ରାଜବଂଶ | ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା |
|---|---|
| ମୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ-କୁଶାଣ | ସାରନାଥ ସିଂହ ସ୍ତମ୍ଭ, ଧଉଳି ହସ୍ତୀ (ଓଡ଼ିଶା), ଗାନ୍ଧାର ଓ ମଥୁରା ଶୈଳୀ |
| ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ | ସାରନାଥ-ମଥୁରା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି, ଦେଓଗଡ଼ ମନ୍ଦିର, ଅଜନ୍ତା ନଟରାଜ |
| ପଲ୍ଲବ-ଚୋଳ-ପାଣ୍ଡ୍ୟ | ଦ୍ରାବିଡ଼ ଶୈଳୀ, ମହାବଳୀପୁରମ୍, ବୃହଦୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ନଟରାଜ ବ୍ରୋଞ୍ଜ |
| ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ-ଚାଲୁକ୍ୟ-ହୋୟସଲା | ଏଲୋରା କୈଳାସ ମନ୍ଦିର, ଏଲିଫାଣ୍ଟା ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି, ହାଲେବିଦ୍ |
| ରାଜପୁତ୍ | ଓଡ଼ିଶାର କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀ, ଖଜୁରାହୋ, ଏକ-ଲିଙ୍ଗ ମନ୍ଦିର, ମାଉଣ୍ଟ ଆବୁ ଜୈନ ମନ୍ଦିର |
ତାଞ୍ଜାଭୁରର ବୃହଦୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର (୧୦୧୧ ଖ୍ରୀ.) ସମ୍ରାଟ ରାଜରାଜ ଚୋଳ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏଲୋରାର କୈଳାସ ମନ୍ଦିର ରାଷ୍ଟ୍ରକୂଟ ସମ୍ରାଟ ପ୍ରଥମ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ଖ୍ରୀ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ) ନିର୍ମିତ ଓ ଏହା ପୃଥିବୀର ବୃହତ୍ତମ ପଥରଖଣ୍ଡରେ ଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା।
ଓଡ଼ିଶାର କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲାର ଗୁଡ଼ାହାଣ୍ଡି ଓ ଯୋଗୀମଠରେ ପ୍ରାଗ୍-ଐତିହାସିକ ଯୁଗର ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ର ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି। ଭାରତର ସର୍ବ ପୁରାତନ ଚିତ୍ରକଳାର ସମୟ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୫୦୦।
ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ପଥର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ହରପ୍ପାର ବ୍ରୋଞ୍ଜ ନୃତ୍ୟରତା ମହିଳା ମୂର୍ତ୍ତି ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ସମୟରେ ନୃତ୍ୟକଳାର ସୂଚନା ଦିଏ। ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଗୀତର ଉଦ୍ଭବ ‘ସାମବେଦ’ରୁ ଓ ନାଟ୍ୟକଳାର ଉଦ୍ଭବ ଭରତ ମୁନିଙ୍କ ‘ଭରତ ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର’ରୁ ହୋଇଛି।
ଭାରତର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଗୀତ — ଉତ୍ତର ଭାରତର ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କର୍ଣ୍ଣାଟିକ୍। ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମୃଦଙ୍ଗ, ତବଲା, ନାଦସ୍ୱରମ୍, ଶାହାନାଇ, ବଂଶୀ, ସନ୍ତୁର, ସାରଙ୍ଗୀ, ସୀତାର ଓ ବୀଣା ପ୍ରଧାନ।
| ନୃତ୍ୟ | ରାଜ୍ୟ |
|---|---|
| ଭରତ ନାଟ୍ୟମ୍ | ତାମିଲନାଡୁ |
| କଥକ | ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ |
| କଥାକଳୀ ଓ ମୋହିନୀୟାଟମ୍ | କେରଳ |
| କୁଚିପୁଡ଼ି | ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ |
| ମଣିପୁରୀ | ମଣିପୁର |
| ଓଡ଼ିଶୀ | ଓଡ଼ିଶା |
ଲୋକନୃତ୍ୟ: ଆସାମର ବିହୁ, ଗୁଜରାଟର ଦାଣ୍ଡିଆ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଲଉଣୀ, ନାଗାଲାଣ୍ଡର ନାଗାନୃତ୍ୟ, ଓଡ଼ିଶାର ଡାଲଖାଇ-ଘୁମୁରା-ରଣପା, ପଞ୍ଜାବର ଭାଙ୍ଗ୍ରା, ରାଜସ୍ଥାନର ଘୁମର। ସାମରିକ ନୃତ୍ୟ: ଆସାମର ସତ୍ରିୟା, କେରଳର କଲ୍ଲାରିପାୟଟୁ, ଓଡ଼ିଶାର ପାଇକ ଓ ପଞ୍ଜାବର ସତେବାଜୀ।
| ଯୁଗ | ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାପତ୍ୟ |
|---|---|
| ସିନ୍ଧୁ ଓ ବୈଦିକ | ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ ସର୍ବସାଧାରଣ ସ୍ନାନାଗାର, ଶସ୍ୟାଗାର; ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞଶାଳା-ଯଜ୍ଞବେଦୀ |
| ମୌର୍ଯ୍ୟ | ଅଶୋକଙ୍କ ୮୪,୦୦୦ ସ୍ତୂପ, ସାଞ୍ଚି ସ୍ତୂପ, ସାରନାଥ ସ୍ତମ୍ଭ, ବାରବରା ଗୁମ୍ଫା (ପଥର ବ୍ୟବହାର ଆରମ୍ଭ) |
| ଶୁଙ୍ଗ-ସାତବାହାନ-ଶକ | ଭାରହୁତ ସ୍ତୂପ, ଅମରାବତୀ-ନାଗାର୍ଜୁନ କୋଣ୍ଡା ସ୍ତୂପ, କାର୍ଲେ ଚୈତ୍ୟ, ଖାରବେଳଙ୍କ ଉଦୟଗିରି-ଖଣ୍ଡଗିରି ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା |
| ଗୁପ୍ତ | ଦେଓଗଡ଼ ଦଶାବତାର ମନ୍ଦିର, ଭିତରଗାଓଁ ଇଟା ମନ୍ଦିର, ତିଗଓ୍ୱା ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିର, ଧମେଖ ସ୍ତୂପ (ସାରନାଥ) |
ରାଜପୁତ୍ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶୈଳୀ ବିକାଶ ଲାଭ କଲା — ଓଡ଼ିଶାର 'କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀ' (ଭୁବନେଶ୍ୱର, ପୁରୀ, କୋଣାର୍କ) ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଇଣ୍ଡୋ-ଆରିଆନ୍ / 'ନାଗର ଶୈଳୀ'। ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଖଜୁରାହୋ ମନ୍ଦିର (ଚନ୍ଦେଲା ରାଜପୁତ୍ — ୮୫ଟି ମଧ୍ୟରୁ ୨୦ଟି ସୁରକ୍ଷିତ), ରାଜସ୍ଥାନର ଉଦୟପୁର ନିକଟରେ ଏକ-ଲିଙ୍ଗ ମନ୍ଦିର, ଚିତୋରଗଡ଼ କାଳିକାମାତା ମନ୍ଦିର, ମାଉଣ୍ଟ ଆବୁ ଜୈନ ମନ୍ଦିର ଓ କାଶ୍ମୀରର ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ।
ଦାସ ବଂଶର କୁତୁବୁଦ୍ଦିନ୍ ଆଇବକ୍ଙ୍କ ସମୟରୁ ଭାରତରେ ଇସ୍ଲାମୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ। କୁତୁବମିନାରର ନିର୍ମାଣ କୁତୁବୁଦ୍ଦିନ୍ ଆରମ୍ଭ କରି ଇଲ୍ତୁତ୍ମିସ୍ ସମାପ୍ତ କଲେ।
ମୋଗଲ ସ୍ଥାପତ୍ୟରେ ପାରସୀ ଓ ଭାରତୀୟ ଶୈଳୀର ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟ। ଆକବର — ଫତେପୁର ସିକ୍ରି (ବୁଲନ୍ଦ ଦରୱାଜା, ପଞ୍ଚ ମହଲ, ଦିୱାନ୍-ଇ-ଆମ୍, ସେଖ୍ ସଲିମ୍ ଚିସ୍ତିଙ୍କ ସମାଧି); ଜାହାଙ୍ଗୀର — ସିକନ୍ଦରାରେ ଆକବର ମକବରା; ଶାହାଜାହାନ୍ — ଦିଲ୍ଲୀର ଲାଲ୍କିଲ୍ଲା, ଜମା ମସ୍ଜିଦ୍ ଓ ସର୍ବୋପରି ତାଜମହଲ।
ସୁର ବଂଶ: ଶେରଶାହ ସୁର ଦିଲ୍ଲୀର ପୁରାଣା କିଲ୍ଲା ଓ ସାସାରାମ (ବିହାର)ରେ ନିଜ ମକବରା ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ: ଅମୃତସରର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ଦିର (ଶିଖ), ବିଜୟନଗରର କୃଷ୍ଣଦେବ ରାୟଙ୍କ ଭିଠଲ ମନ୍ଦିର, ରାଣା କୁମ୍ଭଙ୍କ ଚିତୋର ଗମ୍ବୁଜ ଓ କୁମ୍ଭଲଗଡ଼ ଦୁର୍ଗ।
ଭାରତର ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଚନ୍ଦନକାଠ ଓ ହାତୀଦାନ୍ତ ଅଳଙ୍କାର; କେରଳର ନଡ଼ିଆ ଖୋଳ-କତା ସାମଗ୍ରୀ; ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ତମ୍ବା-ଦସ୍ତା ପାତ୍ର; ଓଡ଼ିଶାର ରୂପା ତାରକସୀ, ପଟ୍ଟଚିତ୍ର, ଚାନ୍ଦୁଆକାମ ଓ ପଥର ମୂର୍ତ୍ତି; ରାଜସ୍ଥାନର ଜଉ-କାଚ କାମ; ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ମାର୍ବଲ-ପିତ୍ତଳ ସାମଗ୍ରୀ।
ସିନ୍ଧୁ ଯୁଗରୁ କାର୍ପାସ, ବୈଦିକ ଯୁଗରୁ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାଢ଼ି — ଓଡ଼ିଶାର ଇକତ ଓ କୋଶା ସିଲ୍କ, ଆନ୍ଧ୍ରର ପୋଚମପଲ୍ଲୀ, କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଇଲକାଲ୍, ତାମିଲନାଡୁର କାଞ୍ଜିପୁରମ୍, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ବନାରସୀ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଜମଦାନୀ। ଶାଲ — ଜମ୍ମୁକାଶ୍ମୀରର ପଶ୍ମିନା, ହିମାଚଳର କୁଲୁ।
ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ସାହିତ୍ୟ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ସାହିତ୍ୟ — ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ।
| ଲେଖକ | ରଚନା |
|---|---|
| ପାଣିନି (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୫ମ ଶ.) | ବ୍ୟାକରଣ "ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ" |
| କୌଟିଲ୍ୟ (ମୌର୍ଯ୍ୟ) | "ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର" |
| କାଳିଦାସ (ଗୁପ୍ତ) | "ଅଭିଜ୍ଞାନ ଶାକୁନ୍ତଳମ୍", "ମେଘଦୂତମ୍", "ରଘୁବଂଶମ୍" |
| କଲହଣ | "ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ" (କାଶ୍ମୀର ଇତିହାସ) |
| ଜୟଦେବ (ଓଡ଼ିଶା) | "ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦମ୍" |
| ଆବୁଲ ଫାଜଲ (ମୋଗଲ) | "ଆଇନ୍-ଇ-ଆକ୍ବରୀ", "ଆକ୍ବରନାମା" |
ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟା ଦଶର ଗୁଣିତକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ; ଶୁଲ୍ବସୂତ୍ରରେ ଜ୍ୟାମିତି। ଗୁପ୍ତଯୁଗରେ ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ ("ଆର୍ଯ୍ୟଭଟୀୟମ୍" — ବର୍ଗମୂଳ, ଘନମୂଳ, ତ୍ରିକୋଣମିତି, ବୀଜଗଣିତ) ଓ ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ-ଘନଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ। ପାଣିନି ଓ ପିଙ୍ଗଳ (ଚନ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର) ଶୂନ୍ୟର ଧାରଣା ଦେଲେ।
ଲଗଧଙ୍କ "ଜ୍ୟୋତିଷ ବେଦାଙ୍ଗ" ପ୍ରଥମ ମତ ଦେଲା (୨୭ଟି ନକ୍ଷତ୍ର)। ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ ("ସୂର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧାନ୍ତ") — ପୃଥିବୀ ଗୋଲ ଓ ନିଜ ଅକ୍ଷ ଉପରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରେ। ବରାହମିହିର ("ବୃହତ ସଂହିତା", "ପଞ୍ଚ ସିଦ୍ଧାନ୍ତିକା") ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣର କାରଣ ଦର୍ଶାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତ ନିଉଟନଙ୍କ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଶକ୍ତିର ସୂଚନା ଦେଲେ। ଓଡ଼ିଶାର ପଠାଣି ସାମନ୍ତଙ୍କ "ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ" ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ।
ଅଥର୍ବ ବେଦରୁ ଚିକିତ୍ସା ତଥ୍ୟ; ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ; ତକ୍ଷଶିଳାରେ ଆତ୍ରେୟ ଚିକିତ୍ସା ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ଚରକ ("ଚରକ ସଂହିତା") — ରୋଗ ନିଦାନ ଓ ଚିକିତ୍ସା; ସୁଶ୍ରୁତ ("ସୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା") — ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ଓ ଶରୀର ଗଠନ ବିଦ୍ୟା। ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗସୂତ୍ର (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ ଶ.) ଯୋଗ ପଦ୍ଧତିର ସ୍ରଷ୍ଟା।
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଋଷି କଣାଦ ପରମାଣୁ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ। ବରାହମିହିର ପାରଦ-ଲୁହାର ବ୍ୟବହାର ଓ ନାଗାର୍ଜୁନ ବିଶୋଧନ ଓ ଜୀବାଣୁମୁକ୍ତ କରିବା ପଦ୍ଧତି ଆବିଷ୍କାର କଲେ।
ଖ୍ରୀ. ୪୧୫ରେ ନିର୍ମିତ ଦିଲ୍ଲୀ ମେହେରୌଲିର ଲୌହ ସ୍ତମ୍ଭ — ୧୬୦୦+ ବର୍ଷ ଧରି କଳଙ୍କ ବିନା ଅକ୍ଷତ — ଭାରତୀୟ ଧାତୁ ବିଜ୍ଞାନର ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଉଦାହରଣ। ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସୁଲତାନଗଞ୍ଜ ବ୍ରୋଞ୍ଜ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ନାଲନ୍ଦା ତାମ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି ଧାତୁ କୌଶଳର ପରିଚୟ ଦିଏ।
ମାଗଣା ଟିପ୍ପଣୀ, ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାଧାନ, ମଡେଲ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ — ସିଧା ଆପଣଙ୍କ ଫୋନରେ।
WhatsAppରେ Follow କରନ୍ତୁ →