Chapter 11: Integration of Princely States

୧୯୪୭ ଜୁଲାଇ ୨୫ରେ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ ରାଜନ୍ୟ ମଣ୍ଡଳୀ (Chamber of Princes)ର ବୈଠକ ଡକାଇଥିଲେ। ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଭାରତ ସହିତ ମିଶିବାକୁ ସେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଏବଂ ଏହା ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ତଥା ଦେଶ ହିତରେ ବୋଲି ବୁଝାଇ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିଲେ।

ମିଳନ ପତ୍ର (Instrument of Accession) ଅନୁସାରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ତିନୋଟି ବିଷୟ — ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଓ ଯୋଗାଯୋଗ — ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କଲେ; ବାକି ବିଷୟରେ ସେମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଶାସନ କରିପାରିବେ। ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କ ଅନୁପ୍ରେରଣାରେ ୧୫ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୭ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ।

ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରରୋଚନାରେ ହଜାର ହଜାର 'ପଠାନ' ଉପଜାତି (ଓ ପରେ ନିୟମିତ ପାକ ସୈନ୍ୟ) କାଶ୍ମୀର ଆକ୍ରମଣ କରି 'ଆଜାଦ କାଶ୍ମୀର' ଗଠନ କରି ଶ୍ରୀନଗର ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ (ଏହା ଥିଲା 'ଅପରେସନ ଗୁଲମାର୍ଗ')। ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନ ପାଇ ରାଜା ହରି ସିଂ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସାମରିକ ସାହାଯ୍ୟ ମାଗି ମିଳନ ପତ୍ରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ। ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଭାରତର ଅଂଶ ହେଲା (ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୭୦ ଅନୁସାରେ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା)।

ମିଳନ ପତ୍ର ଯଥେଷ୍ଟ ନ ଥିଲା; ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ରଣ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ପଟେଲ-ମେନନଙ୍କ ଯୁକ୍ତି: (୧) ମିଶ୍ରଣ ନ ହେଲେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥନୀତି ଭାଙ୍ଗିଯିବ। (୨) ଗଣତନ୍ତ୍ର ଆସିଲେ ରାଜତନ୍ତ୍ର ବିଦ୍ରୋହ ଓ ଅରାଜକତା ସୃଷ୍ଟି କରିବ। (୩) ଛୋଟ/ଦୁର୍ବଳ ରାଜ୍ୟ ଜନହିତକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ। (୪) ମୁକ୍ତ ବାଣିଜ୍ୟ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। (୫) ଅପରାଧୀ ଦମନ କଷ୍ଟକର ହେବ। (୬) ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତା ପ୍ରତିହତ ହେବ। (୭) ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁଫଳ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ମିଳିବ ନାହିଁ।

ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତି (Merger Agreement) ଅନୁସାରେ ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନେ ଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ତ କ୍ଷମତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ସ୍ଥିତି ରହିଲା ନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଆୟ ଆଧାରରେ ବାର୍ଷିକ ପେନସନ ('ହାତପାଣି'/privy purse) ମିଳିଲା; ସେମାନଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ପଦ-ପଦବୀ ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଲା; ରାଜ୍ୟ କର୍ମଚାରୀ ପ୍ରାଦେଶିକ କର୍ମଚାରୀ ହେଲେ।

(କ) ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଲେ — ସେମାନେ ଭାରତ ବା ପାକିସ୍ତାନରେ ମିଶିପାରିବେ ବା ସ୍ୱାଧୀନ ରହିପାରିବେ। (ଖ) ୧୯୪୭ ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଇନ ଅନୁସାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତିର ଛତ୍ରଛାୟା (paramountcy) ଅପସାରିତ ହେଲା; ରାଜ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। (ଗ) ହିନ୍ଦୁବହୁଳ ଜୁନାଗଡ଼ର ମୁସଲିମ୍ ନବାବ ପାକିସ୍ତାନରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ଚାହିଁଲେ; ଭାରତ ଗଣଭୋଟ କରାଇଲା ଓ ଜନତା ଭାରତ ପକ୍ଷରେ ମତ ଦେଲେ; ନବାବ ପାକିସ୍ତାନ ପଳାଇଲେ ଓ ଜୁନାଗଡ଼ ଭାରତରେ ମିଶିଲା। (ଘ) ହାଇଦ୍ରାବାଦର ନିଜାମ ଥିଲେ ଓସମାନ ଅଲ୍ଲୀ ଖାଁ; କାସିମ ରଜଭିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ 'ରଜାକର' ସଂଗଠନ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲା। (ଙ) ଭାରତ 'ଅପରେସନ ପୋଲୋ' ସାମରିକ କାର୍ଯ୍ୟ (ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୪୮) ଦ୍ୱାରା ହାଇଦ୍ରାବାଦ ଦଖଲ କଲା; ୧୯୪୯ରେ ନିଜାମ ମିଳନ ପତ୍ରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ।

(ଚ) 'ହାତପାଣି' (privy purse) ହେଉଛି ମିଶ୍ରଣ ପରେ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ବାର୍ଷିକ ପେନସନ; ଏହା ରାଜ୍ୟର ଆୟ ଆଧାରରେ ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇଥିଲା। (ଛ) ସର୍ଦାର ପଟେଲ ୧୯୪୮ରେ କାଠିଆବାଡ଼ର ପ୍ରାୟ ୨୦୦ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ମିଶାଇ ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ସଂଘ ଗଠନ କଲେ। (ଜ) ୧୯୪୮ ଜୁଲାଇରେ ପଟିଆଲା, କପୁରଥାଲା, ଜିନ୍ଦ, ନାଭା, ଫରିଦକୋଟ, ମାଲେରକୋଟଲା, ନଲାଗଡ଼ ଓ କଲସିଆକୁ ନେଇ ପୂର୍ବ ପଞ୍ଜାବ ରାଜ୍ୟ ସଂଘ (PEPSU) ଗଠିତ ହେଲା। (ଝ) କେବଳ ତିନିଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ — କାଶ୍ମୀର, ମଣିପୁର ଓ ହାଇଦ୍ରାବାଦ — ମିଶ୍ରଣ ଅଙ୍ଗୀକାରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରି ନ ଥିଲେ। (ଞ) ୫୦୦ରୁ ଅଧିକ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସହ ମିଶାଇ ଏକତ୍ର କରିଥିବାରୁ (ବିସ୍ମାର୍କ ଜର୍ମାନୀକୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ ପରି) ପଟେଲଙ୍କୁ 'ଭାରତର ବିସ୍ମାର୍କ' ଓ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ 'ଲୌହ ମାନବ' କୁହାଯାଏ।

(କ) ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗ ସୃଷ୍ଟି ପରେ ସର୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ ଏହାର ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ। (ଖ) ଭି.ପି. ମେନନ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗର ଶାସନ ସଚିବ ଥିଲେ (ଯିଏ ମିଳନ ପତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ)। (ଗ) ୧୯୪୭ ଜୁଲାଇ ୯ରେ ନେହରୁ ଓ ପଟେଲ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ। (ଘ) ପଟେଲ ଓ ଭି.ପି. ମେନନ ମିଳନ ପତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। (ଙ) ହନ୍ୱନ୍ତ ସିଂ ଯୋଧପୁରର ରାଜା ଥିଲେ (ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ପାକିସ୍ତାନରେ ମିଶିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ)। (ଚ) ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ରାଜାଙ୍କ (ସ୍ୱାଧୀନ ରହିବା) ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଶେଖ ଅବଦୁଲ୍ଲା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। (ଛ) ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୭୦ ଅନୁସାରେ ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପାଇଁ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଲା। (ଜ) ଅପରେସନ 'ପୋଲୋ' ହାଇଦ୍ରାବାଦ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଥିଲା। (ଝ) ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରୁ (ନୀଳଗିରି) ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। (ଞ) ଓଡ଼ିଶାରୁ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପଟେଲଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।

୧୯୪୭ ଜୁନ ୨୭ରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ମନ୍ତ୍ରୀ ସର୍ଦାର ପଟେଲ ଓ ସଚିବ ଭି.ପି. ମେନନ ଥିଲେ।

ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଓ ଯୋଗାଯୋଗ — ଏହି ତିନୋଟି କ୍ଷମତା ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟମାନେ ଭାରତକୁ ଦେଲେ।

ଭାରତ 'ଅପରେସନ ପୋଲୋ' (ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୪୮) ଦ୍ୱାରା ହାଇଦ୍ରାବାଦ ଦଖଲ କରିଥିଲା।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୭୦ ଅନୁସାରେ ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପାଇଁ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା।

ଓଡ଼ିଶାର ନୀଳଗିରିରୁ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା (୧୯୪୮ ନଭେମ୍ବର ୧୪)।

୫୦୦ରୁ ଅଧିକ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ସହ ମିଶାଇ ଏକତ୍ର କରିଥିବାରୁ (ବିସ୍ମାର୍କ ଜର୍ମାନୀ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ ପରି) ପଟେଲଙ୍କୁ 'ଭାରତର ବିସ୍ମାର୍କ' କୁହାଯାଏ।

କାଶ୍ମୀର, ମଣିପୁର ଓ ହାଇଦ୍ରାବାଦ — ଏହି ତିନିଟି ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ଅଙ୍ଗୀକାରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରି ନ ଥିଲେ।

ପଞ୍ଜାବ ପାର୍ବତ୍ୟ ଏଜେନ୍ସିର ୩୦ଟି ରାଜ୍ୟକୁ ନେଇ ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ଗଠିତ ହେଲା।

ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠିତ ଆଇନ ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା।

ସର୍ଦାର ପଟେଲ ଓ ଭି.ପି. ମେନନ ମିଳନ ପତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।