📖 ରାଜନୀତି — ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ — ବହି ଖୋଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ରାଜନୀତି — ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ
📌 ୧. ଉପକ୍ରମ — ନିର୍ବାଚନ କାହିଁକି?
ଭାରତ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେଶ। ଏଠାରେ ଜନତା ନିଜ ପ୍ରତିନିଧି ବାଛନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଶାସନ ଚଳେ। ଏହି ପ୍ରତିନିଧି ବାଛିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିର୍ବାଚନ (Election) କୁହାଯାଏ। ମୁକ୍ତ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରାଣ।
🏛️ ୨. ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (Election Commission)
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 324 ଅନୁସାରେ ଭାରତ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (ECI) ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥା — ଲୋକସଭା, ରାଜ୍ୟସଭା, ବିଧାନସଭା ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି/ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରେ।
- ଗଠନ: ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର (CEC) ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରମାନେ। ଏମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ (ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବିଚାରପତିଙ୍କ ପରି ପଦଚ୍ୟୁତ)।
- କାର୍ଯ୍ୟ: ① ମତଦାତା ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ ② ନିର୍ବାଚନ ସୂଚୀ ଘୋଷଣା ③ ଦଳଙ୍କୁ ପ୍ରତୀକ ବଣ୍ଟନ ④ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ସଂହିତା ଲାଗୁ ⑤ ଭୋଟ୍ ଗ୍ରହଣ ଓ ଗଣନା ତଦାରଖ।
🗳️ ୩. କିଏ ଭୋଟ୍ ଦେଇପାରିବ?
ସର୍ବଜନୀନ ବୟସ୍କ ମତାଧିକାର (ଅନୁଚ୍ଛେଦ 326): ୧୮ ବର୍ଷ ବା ଅଧିକ ବୟସର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ଭୋଟ୍ ଦେଇପାରିବେ — ଜାତି, ଧର୍ମ, ଲିଙ୍ଗ, ସମ୍ପତ୍ତି ନିର୍ବିଶେଷ। ଭୋଟ୍ ଗୋପନୀୟ (Secret Ballot)।
📝 ୪. ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ୮ ପାଦ
ଚିତ୍ର: ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ୮ ପାଦ — ମନୋନୟନରୁ ଫଳାଫଳ
- ସୂଚୀ ଘୋଷଣା: ଆୟୋଗ ତାରିଖ ଘୋଷଣା କରେ → ସେହିଦିନରୁ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ସଂହିତା ଲାଗୁ ହୁଏ।
- ମନୋନୟନ ଦାଖଲ: ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ମନୋନୟନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
- ଯାଞ୍ଚ (Scrutiny): ମନୋନୟନ ପତ୍ର ଠିକ୍ ଅଛି କି ନାହିଁ ଯାଞ୍ଚ।
- ପ୍ରତ୍ୟାହାର: ଚାହିଁଲେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନାମ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିପାରନ୍ତି।
- ପ୍ରଚାର (Campaign): ଦଳ/ପ୍ରାର୍ଥୀ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି (ଭୋଟ୍ ଦିନର ୪୮ ଘଣ୍ଟା ପୂର୍ବରୁ ବନ୍ଦ)।
- ଭୋଟ୍ ଗ୍ରହଣ: EVM ଦ୍ୱାରା ଗୋପନୀୟ ଭୋଟ୍।
- ଗଣନା (Counting): ଭୋଟ୍ ଗଣନା ହୁଏ।
- ଫଳାଫଳ ଘୋଷଣା: ସର୍ବାଧିକ ଭୋଟ୍ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀ ବିଜୟୀ।
📜 ୫. ନିୟମ ଓ ଉପକରଣ
- ଜନପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଆଇନ (RPA 1950 ଓ 1951): ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନାର ମୁଖ୍ୟ ଆଇନ।
- ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ସଂହିତା (Model Code of Conduct): ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଦଳ/ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ (ଲାଞ୍ଚ ନାହିଁ, ଧର୍ମ ନାମରେ ଭୋଟ୍ ମାଗିବା ମନା)।
- EVM (ବିଦ୍ୟୁତିନ ଭୋଟିଂ ଯନ୍ତ୍ର) ଓ VVPAT (ଭୋଟ୍ ଠିକ୍ ପଡ଼ିଛି ବୋଲି କାଗଜ ପ୍ରମାଣ) ଦ୍ୱାରା ଭୋଟ୍।
🗺️ ୬. ଓଡ଼ିଶାରେ ନିର୍ବାଚନ
ଓଡ଼ିଶାରେ 21ଟି ଲୋକସଭା ଓ 147ଟି ବିଧାନସଭା ଆସନ। ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (1992) ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ପୌର (ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ) ନିର୍ବାଚନ କରାଏ।
🔄 ୭. ନିର୍ବାଚନର ପ୍ରକାର
- ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ: ପ୍ରତି ୫ ବର୍ଷରେ (ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଦନ)।
- ଉପ-ନିର୍ବାଚନ (By-election): କୌଣସି ଆସନ ଖାଲି ହେଲେ।
🧠 ମନେରଖ: ଅନୁଚ୍ଛେଦ 324=ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ, 326=ମତାଧିକାର। ପ୍ରକ୍ରିୟା ୮ ପାଦ: ସୂଚୀ→ମନୋନୟନ→ଯାଞ୍ଚ→ପ୍ରତ୍ୟାହାର→ପ୍ରଚାର→ଭୋଟ୍→ଗଣନା→ଫଳାଫଳ। ଓଡ଼ିଶା=21+147।
⭐ ପରୀକ୍ଷାରେ: ① ଅନୁଚ୍ଛେଦ 324 (ECI), 326 (ମତାଧିକାର 18 ବର୍ଷ)। ② ନିର୍ବାଚନ ୮ ପାଦ (ଚିତ୍ର)। ③ RPA 1950/1951, ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ସଂହିତା। ④ EVM/VVPAT। ⑤ ଓଡ଼ିଶା=21 ଲୋକସଭା+147 ବିଧାନସଭା। ⑥ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ 1992।