୧ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ କ'ଣ? ସବୁଜ ଉଭିଦରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି ହୋଇଥାଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
ସବୁଜ ଉଭିଦମାନେ ପତ୍ରହରିତ୍ (Chlorophyll)ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ, ଜଳ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂) ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜ ଖାଦ୍ୟ (ଶର୍କରା) ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ତାହାକୁ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis) କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ଉପଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଗତ ହୁଏ।
ସମୀକରଣ:
6CO₂ + 12H₂O → (ଆଲୋକଶକ୍ତି / ପତ୍ରହରିତ୍) → C₆H₁₂O₆ + 6H₂O + 6O₂
ପ୍ରକ୍ରିୟା — ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ:
(କ) ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light reaction): ପତ୍ରହରିତ୍ର ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ ଘଟେ। ପତ୍ରହରିତ୍ ଆଲୋକ ଶୋଷଣ କରି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ଜଳର ବିଘଟନ (Photolysis) ଘଟି ଅମ୍ଳଜାନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ATP ଓ NADPH (ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷୀ ଶକ୍ତି) ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
(ଖ) ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା (Dark reaction): ଷ୍ଟ୍ରୋମାରେ ଘଟେ। ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ମିଳିଥିବା ATP ଓ NADPH ବ୍ୟବହାର କରି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂)କୁ ଶର୍କରା (ଗ୍ଲୁକୋଜ)ରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ମେଲଭିନ୍ କେଲଭିନ୍ ଏହା ଆବିଷ୍କାର କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ କେଲଭିନ୍ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
୨ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ, ଉଦାହରଣ ସହ ଲେଖ।
ରାସାୟନିକ ଗଠନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କ୍ଷମତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ 6 ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି —
୧. ଶ୍ୱେତସାର (Carbohydrates): ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ। ଉଦାହରଣ — ଭାତ, ଆଳୁ, ଚିନି, ଗୁଡ଼।
୨. ପୁଷ୍ଟିସାର (Proteins): ଶରୀରଗଠନ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ଉଦାହରଣ — ମାଛ, ମାଂସ, ଅଣ୍ଡା, ଡାଲି, ଛେନା, ସୋୟାବିନ୍।
୩. ସ୍ନେହସାର (Lipids/Fats): ଶକ୍ତିର ସଞ୍ଚିତ ରୂପ। ଉଦାହରଣ — ଘିଅ, ତେଲ, ଲହୁଣୀ, ମାଂସ।
୪. ଖଣିଜ ଲବଣ (Minerals): ଶରୀରଗଠନ ଓ ଆୟନ ସନ୍ତୁଳନ ପାଇଁ। ଉଦାହରଣ — ଲୌହ, କ୍ୟାଲସିୟମ୍, ଆୟୋଡିନ୍, ସୋଡିୟମ୍।
୫. ଭିଟାମିନ୍ (Vitamins): ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉଦାହରଣ — ଶାଗ, ପନିପରିବା ଓ ଫଳରୁ ମିଳୁଥିବା ଭିଟାମିନ୍।
୬. ଜଳ (Water): କୋଷରସ ଗଠନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ; ଶରୀରର ପ୍ରାୟ 70-90 ଭାଗ ଜଳ।
୩ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ କ'ଣ? ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣର ପ୍ରକାରଭେଦ ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଅ।
ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ନ ପାରି ପୋଷଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ବା ଉଭିଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପୋଷଣ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Heterotrophic nutrition) କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣୀ, କବକ ଓ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ପରଭୋଜୀ।
ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ପ୍ରକାର —
୧. ପ୍ରାଣିସମ ପୋଷଣ (Holozoic nutrition): ଅନ୍ୟ ଉଭିଦ ବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଆଂଶିକ ଭାବରେ ଖାଦ୍ୟରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବା। ଉଦାହରଣ — ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ।
୨. ମୃତୋପଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Saprophytic nutrition): ମୃତ, ଗଳିତ ବା ପଚାସଡ଼ା ଉଭିଦ/ପ୍ରାଣୀରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା। ଉଦାହରଣ — କବକ (ଛତୁ), କେତେକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ।
୩. ପରଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Parasitic nutrition): ଅନ୍ୟ ଜୀବ (ଆଶ୍ରୟଦାତା / Host)ର ଶରୀର ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ରହି ତାହାଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା। ଉଦାହରଣ — ମଲାଙ୍ଗ, ନିର୍ମୂଳୀ (ଉଭିଦ); ପ୍ଲାସମୋଡିୟମ୍, ଜୋକ, କୃମି (ପ୍ରାଣୀ)।
୪. ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Symbiotic nutrition): ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଜାତିର ଜୀବ ଏକାଠି ରହି ପରସ୍ପରକୁ ପୋଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଏବଂ କାହାରି କ୍ଷତି ନ ହେବା। ଉଦାହରଣ — ମଣିଷ ଅନ୍ତନଳୀରେ ରହୁଥିବା Escherichia coli ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (ଏହା ଭିଟାମିନ୍ B₁₂ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଆମକୁ ଯୋଗାଏ)।
୪ମଣିଷ ଖାଦ୍ୟନଳୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଲେଖ। ପାଟିରେ ଖାଦ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ କିପରି ହୋଇଥାଏ ବୁଝାଅ।
ମଣିଷ ଖାଦ୍ୟନଳୀ (Alimentary canal)ର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ — ପାଟି (Mouth), ମୁଖଗହ୍ୱର (Buccal cavity), ଗ୍ରସନୀ (Pharynx), ନିଗଳ ବା ଗ୍ରାସନଳୀ (Oesophagus), ପାକସ୍ଥଳୀ (Stomach), କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ (Small intestine), ବୃହଦନ୍ତ (Large intestine), ମଳାଶୟ (Rectum) ଓ ମଳଦ୍ୱାର (Anus)।
ପାଟିରେ ଖାଦ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ: ପାଟିରେ ଦାନ୍ତ ଖାଦ୍ୟକୁ ଚୋବାଇ ଛୋଟ ଛୋଟ କରି ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ନିଃସୃତ ଲାଳ ଖାଦ୍ୟ ସହ ମିଶି ତାହାକୁ ପିଚ୍ଛିଳ ଓ ନରମ କରେ। ଲାଳରେ ଥିବା ଟାୟାଲିନ୍ (Ptyalin) ନାମକ ଏନ୍ଜାଇମ୍ ଜଟିଳ ଶ୍ୱେତସାର (Starch)କୁ ସରଳ ଶର୍କରା ମାଲ୍ଟୋଜ୍ରେ ପରିଣତ କରେ। ଜିଭ ଖାଦ୍ୟକୁ ଲାଳ ସହ ମିଶାଇ ଗିଳିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
୫ପାକସ୍ଥଳୀର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ।
ଗଠନ: ପାକସ୍ଥଳୀ ଉଦର ଗହ୍ୱରର ବାମପଟେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଥଳିଆକାର ଅଙ୍ଗ। ଏହାର ଉପରଭାଗ (ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ ନିକଟସ୍ଥ) କାର୍ଡିଆକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ ଓ ତଳଭାଗ ପାଇଲୋରିକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଭିତର ଆସ୍ତରଣରେ ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥି ଥାଏ ଯାହା ପାଚକ ରସ (Gastric juice) ନିଃସୃତ କରେ।
କାର୍ଯ୍ୟ:
• ପାକସ୍ଥଳୀର ମାଂସପେଶୀ ସଂକୋଚନ-ପ୍ରସାରଣ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଭଲ ଭାବରେ ମିଶିଯାଏ।
• ପାଚକ ରସରେ ଥିବା ପେପ୍ସିନ୍ (Pepsin) ଏନ୍ଜାଇମ୍ ପୁଷ୍ଟିସାରକୁ ସରଳ ପ୍ରୋଟିଓଜ୍ ଓ ପେପ୍ଟୋନ୍ରେ ପରିଣତ କରେ।
• ପାଚକ ରସରେ ଥିବା ଲବଣାମ୍ଳ (HCl) ଖାଦ୍ୟରେ ଥିବା କ୍ଷତିକାରକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆକୁ ମାରିଦିଏ ଏବଂ ପେପ୍ସିନ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅମ୍ଳୀୟ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
• ପାଇଲୋରିକ୍ ସ୍ଫିଙ୍କ୍ଟର ଖାଦ୍ୟକୁ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟକୁ ପଠାଏ।
୬ପାକନଳୀ ସହ ଜଡ଼ିତ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ।
୧. ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥି (Salivary gland): ଲାଳ ନିଃସୃତ କରେ; ଏଥିରେ ଥିବା ଟାୟାଲିନ୍ ଏନ୍ଜାଇମ୍ ଶ୍ୱେତସାର (Starch)କୁ ମାଲ୍ଟୋଜ୍ରେ ପରିଣତ କରେ।
୨. ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ (Pancreas): ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ରସ (Pancreatic juice) ନିଃସୃତ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଏନ୍ଜାଇମ୍ ଓ ସୋଡିୟମ୍ ବାଇକାର୍ବୋନେଟ୍ (କ୍ଷାର) ଥାଏ; ଏହା ଅମ୍ଳୀୟ ଖାଦ୍ୟମଣ୍ଡକୁ କ୍ଷାରୀୟ କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ସରଳ ଖାଦ୍ୟରେ ପରିଣତ କରେ।
୩. ଯକୃତ୍ (Liver): ପିତ୍ତ (Bile) ନିଃସୃତ କରେ; ଏଥିରେ ଏନ୍ଜାଇମ୍ ନ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ନେହସାରର ଇମଲ୍ସିଫିକେସନ୍ (Emulsification) କରାଇଥାଏ।
୪. ପାକସ୍ଥଳୀ ଗ୍ରନ୍ଥି (Gastric gland): ପାଚକ ରସ (ପେପ୍ସିନ୍ ଓ ଲବଣାମ୍ଳ) ନିଃସୃତ କରେ।
୭ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଦିଅ (କ–ଛ)।
(କ) ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ: ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଜାତିର ଜୀବ ଏକାଠି ବାସ କରି ପରସ୍ପରକୁ ପୋଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ କାହାରି କ୍ଷତି ହୁଏ ନାହିଁ — ଏହାକୁ ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ କୁହାଯାଏ। ଯଥା, ମଣିଷ ଅନ୍ତନଳୀରେ E. coli ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ।
(ଖ) ଆମର ଦାନ୍ତ 4 ପ୍ରକାରର ଏବଂ ମୋଟ 32ଟି (ପ୍ରତି ମାଡ଼ିରେ 16ଟି)। ପ୍ରକାର — କର୍ତ୍ତନଦନ୍ତ (Incisor), ଛେଦକ ବା ଶ୍ୱାନଦନ୍ତ (Canine), ଚର୍ବଣଦନ୍ତ (Premolar) ଓ ପେଷଣଦନ୍ତ (Molar)।
(ଗ) ଜିଭ ଚାରି ପ୍ରକାରର ସ୍ୱାଦ — ପିତା, ଖଟା, ମିଠା ଓ ଲୁଣିଆ — ବାରିପାରେ। ଜିଭର ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ: ଖାଦ୍ୟକୁ ଲାଳ ସହ ମିଶାଇବା, ଚୋବାଇବା ଓ ଗିଳିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଏବଂ କଥା କହିବାରେ (ଉଚ୍ଚାରଣରେ) ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।
(ଘ) ପାକସ୍ଥଳୀରେ ଖାଦ୍ୟର ପରିଣତି: ପେପ୍ସିନ୍ ଏନ୍ଜାଇମ୍ ପୁଷ୍ଟିସାରକୁ ପ୍ରୋଟିଓଜ୍ ଓ ପେପ୍ଟୋନ୍ରେ ପରିଣତ କରେ; ଲବଣାମ୍ଳ (HCl) କ୍ଷତିକାରକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ମାରିଦିଏ ଓ ଅମ୍ଳୀୟ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଖାଦ୍ୟ ଏକ ତରଳ ମଣ୍ଡରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
(ଙ) ପାକସ୍ଥଳୀରୁ ଖାଦ୍ୟ ମଣ୍ଡ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତର ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣୀ (Duodenum)କୁ ଯାଏ। ଅବଶୋଷଣ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ (ଜୀର୍ଣ୍ଣ ନ ହୋଇଥିବା) ଖାଦ୍ୟ ବୃହଦନ୍ତକୁ ଯାଏ; ସେଠାରେ ଜଳ ଓ କିଛି ଲବଣ ପୁନଃଶୋଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ମଳରେ ପରିଣତ ହୋଇ ମଳଦ୍ୱାର ଦେଇ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।
(ଚ) ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light reaction): ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣର ଯେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆଲୋକ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପତ୍ରହରିତ୍ର ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ ଘଟେ ତାହାକୁ ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ପତ୍ରହରିତ୍ ଆଲୋକ ଶୋଷଣ କରି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ଜଳର ବିଘଟନ (Photolysis) ଘଟି ଅମ୍ଳଜାନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ATP ଓ NADPH ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
(ଛ) RuBPର ଭୂମିକା: ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା (କେଲଭିନ୍ ଚକ୍ର)ରେ RuBP (Ribulose bisphosphate) ଏକ CO₂ ଗ୍ରାହକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ RuBP ଅଣୁ ଗୋଟିଏ CO₂ ଅଣୁ ଗ୍ରହଣ କରି 2ଟି PGA ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହିପରି 6ଟି RuBP ସହିତ 6ଟି CO₂ ମିଶି ରୁବିସ୍କୋ ସାହାଯ୍ୟରେ 12ଟି PGA ତିଆରି ହୁଏ; ଏଥିରୁ 2ଟି PGA ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲୁକୋଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ 10ଟି PGAରୁ ପୁନର୍ବାର 6ଟି RuBP ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଚକ୍ର ଚାଲୁ ରହେ।
୮ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର (କ–ଙ)।
(କ) ପାକସ୍ଥଳୀର ଉପର ଅଂଶକୁ କାର୍ଡିଆକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ ଓ ତଳ ଅଂଶକୁ ପାଇଲୋରିକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ (Pyloric stomach) କୁହାଯାଏ।
(ଖ) ମଲାଙ୍ଗ, ନିର୍ମୂଳୀ ଆଦି ପରଜୀବୀ (Parasitic) ଉଭିଦ ଅଟନ୍ତି।
(ଗ) ଲାଳରେ ଟାୟାଲିନ୍ (Ptyalin) ନାମକ ଏନ୍ଜାଇମ୍ ଥାଏ।
(ଘ) ଖାଦ୍ୟ ଓ ପବନକୁ ଯେ ଯାହା ବାଟରେ ଚାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଗ୍ରାସନୀରେ ଅଧିଜିହ୍ୱା / ଏପିଗ୍ଲଟିସ୍ (Epiglottis) ରହିଛି।
(ଙ) ପିତ୍ତ ସ୍ନେହସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟର ଇମଲ୍ସିଫିକେସନ୍ (Emulsification / ପାୟ) କରାଇଥାଏ।
୯ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛ (କ–ଙ)।
(କ) ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ କେଉଁ ଉପାଦାନର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ?
→ (iii) ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂)। [CO₂ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଆବଶ୍ୟକ, ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନୁହେଁ।]
(ଖ) ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲୁକୋଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ କେତୋଟି CO₂ ଆବଶ୍ୟକ?
→ (iii) 6। [6CO₂ + 12H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6H₂O + 6O₂]
(ଗ) ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ ପ୍ରବାହିତ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିଶେଷରେ କେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ?
→ (iii) NADP⁺। [ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ NADP⁺ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ହୋଇ ତାହାକୁ NADPHରେ ପରିଣତ କରେ।]
(ଘ) ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣକୁ ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ କିଏ ପ୍ରଥମେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ?
→ (i) ବ୍ଲାକ୍ମ୍ୟାନ୍ (F.F. Blackman, 1905)।
(ଙ) ମରୁ ଉଭିଦମାନେ କେଉଁ ସମୟରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ CO₂ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି?
→ (iii) ରାତି। [ଦିନରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ରାତିରେ ଷ୍ଟୋମାଟା ଖୋଲି CO₂ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।]