📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୧ — ପୋଷଣ (Nutrition): ଏହି ଟିପ୍ପଣୀ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଯେପରି ଶ୍ରେଣୀରେ ବୁଝାନ୍ତି ସେହିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ ଲେଖାଯାଇଛି — ବହି ଖୋଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ସଂଜ୍ଞା, ଚିତ୍ର, ସୂତ୍ର ଓ ମନେରଖିବା କୌଶଳ ଏଠାରେ ଅଛି।
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ — ପୋଷଣ (Nutrition)
📌 ୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)
ଆମ ଶରୀରରେ ସବୁବେଳେ ଅନେକ ଜୈବ-ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲିଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ସବୁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶକ୍ତି (Energy) ଦରକାର। ତା'ଛଡ଼ା ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି, ନୂଆ କୋଷ ଗଠନ ଓ ନଷ୍ଟ କୋଷର ମରାମତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଦରକାର। ଏହି ସବୁ ଆବଶ୍ୟକତା ଆମେ ଖାଦ୍ୟରୁ ପାଉ।
💡 ସଂଜ୍ଞା (Definition): ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ସେଥିରୁ ଶକ୍ତି ଆହରଣ କରେ ଏବଂ ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପାଦାନ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ତାହାକୁ ପୋଷଣ (Nutrition) କୁହାଯାଏ।
🔄 ୨. ଚୟାପଚୟ (Metabolism)
ଖାଦ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ଜଟିଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଏହା ସରଳ ଉପାଦାନରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଶରୀରରେ ଚାଲୁଥିବା ସମସ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସମାହାରକୁ ଚୟାପଚୟ କୁହାଯାଏ।
- ଅପଚୟ (Catabolism): ସରଳ ଖାଦ୍ୟର 'ଦହନ' ବା ଜାରଣ ଘଟି ସେଥିରୁ ଶକ୍ତି ମୋଚିତ ହେବା — ଏକ ଧ୍ୱଂସାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Destructive)।
- ଚୟ (Anabolism): ଖାଦ୍ୟରୁ ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ ଉପାଦାନ ସୃଷ୍ଟି ହେବା — ଏକ ଗଠନମୂଳକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Constructive)।
🧠 ମନେରଖିବା କୌଶଳ: ଚୟ = ଚୟନ କରି ଗଠନ କରିବା (Building up) · ଅପଚୟ = ଅପସାରଣ ବା ଭାଙ୍ଗିବା (Breaking down)।
🍎 ୩. ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Nutrients)
ରାସାୟନିକ ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଖାଦ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ୬ ପ୍ରକାରରେ ଭାଗ କରାଯାଇଛି:
| ପୋଷକ | କାର୍ଯ୍ୟ | ଉସ୍ଥ (ଉତ୍ସ) |
|---|
| ଶ୍ୱେତସାର (Carbohydrate) | ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ (1g ≈ 16 kJ) | ଚାଉଳ, ଆଳୁ, ଚିନି, ରୁଟି |
| ପୁଷ୍ଟିସାର (Protein) | ବୃଦ୍ଧି ଓ କୋଷ ଗଠନ | ମାଛ, ମାଂସ, ଅଣ୍ଡା, ଡାଲି, ଛେନା |
| ସ୍ନେହସାର (Fat) | ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟ (1g ≈ 37 kJ) | ତେଲ, ଘିଅ, ଚିନାବାଦାମ |
| ଭିଟାମିନ୍ | ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ | ଫଳ, ପନିପରିବା |
| ଖଣିଜ ଲବଣ | ଅସ୍ଥି, ଦାନ୍ତ, ରକ୍ତ ଗଠନ | ଲୁଣ, କ୍ଷୀର, ସବୁଜ ପତ୍ର |
| ଜଳ | ପରିବହନ, ତାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ | ପାଣି, ଫଳରସ |
ଶ୍ୱେତସାରର ସୂତ୍ର = C₆H₁₂O₆ (ଗ୍ଲୁକୋଜ)। ପୁଷ୍ଟିସାର ଏମିନୋ ଅମ୍ଳ (Amino acid) ର ଶୃଙ୍ଖଳ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।
🌿 ୪. ପୋଷଣର ପ୍ରକାର (Types of Nutrition)
(କ) ସ୍ୱଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Autotrophic)
ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ କେତେକ ଜୀବାଣୁ ନିଜେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି (ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା)। ଏଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଦକ କୁହାଯାଏ।
(ଖ) ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Heterotrophic)
ପ୍ରାଣୀ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ ନିଅନ୍ତି। ଏହା ୪ ପ୍ରକାର:
- ପ୍ରାଣୀୟ ପୋଷଣ (Holozoic): ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଶରୀର ଭିତରେ ପାଚନ କରନ୍ତି (ମଣିଷ, ଅମିବା, କୁକୁର)।
- ମୃତଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Saprophytic): ମୃତ ଓ ପଚାସଢ଼ା ପଦାର୍ଥରୁ ପୋଷଣ — ବାହାରେ ପାଚକ ରସ ଛାଡ଼ି ଖାଦ୍ୟକୁ ସରଳ କରି ଶୋଷନ୍ତି (ଛତୁ, ଇଷ୍ଟ)।
- ପରଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Parasitic): ଜୀବନ୍ତ ପୋଷକ (Host) ଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ତାହାର କ୍ଷତି କରନ୍ତି। ଅନ୍ତଃପରଜୀବୀ (ଶରୀର ଭିତରେ — ଫିତାକୃମି), ବାହ୍ୟପରଜୀବୀ (ବାହାରେ — ଉକୁଣୀ, ଜୋକ), ଉଦ୍ଭିଦ ପରଜୀବୀ (ଅମରବେଲ, ନିର୍ମୂଳୀ)।
- ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Symbiotic): ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଜୀବ ଏକାଠି ବାସ କରି ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି (ଆମ ଅନ୍ତନଳୀର E. coli ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଆମକୁ ଭିଟାମିନ୍ B₁₂ ଦିଏ)।
🧠 ମନେରଖିବା କୌଶଳ (PMPS): Pranisama (ପ୍ରାଣୀୟ), Mrutajibiya (ମୃତଜୀବୀୟ), Parajibiya (ପରଜୀବୀୟ), Sahajibiya (ସହଜୀବୀୟ)।
☀️ ୫. ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis)
💡 ସଂଜ୍ଞା: ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ (Chlorophyll) ମାଧ୍ୟମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରି, ପରିବେଶରୁ CO₂ ଓ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ସରଳ ଶର୍କରା (ଖାଦ୍ୟ) ତିଆରି କରେ।
ଚିତ୍ର ୧: ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ — ପତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ, CO₂ ଓ ଜଳରୁ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରି O₂ ଛାଡ଼େ
6CO₂ + 12H₂O → (ଆଲୋକ, କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍) → C₆H₁₂O₆ + 6H₂O + 6O₂
ଆଧାର ଓ ସଂସ୍ଥା (Site of Photosynthesis)
ଚିତ୍ର ୩: ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣର ସ୍ଥଳ — କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ (ଥାଇଲାକଏଡ୍, ଗ୍ରାନା, ଷ୍ଟ୍ରୋମା)
- ପତ୍ରରନ୍ଧ୍ର (Stomata): ପତ୍ର ପୃଷ୍ଠର ଛୋଟ ଛୋଟ ଛିଦ୍ର — ଏଥିଦେଇ CO₂ ଓ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପର ବିନିମୟ ହୁଏ।
- କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ (Chloroplast): ପତ୍ର କୋଷ ଭିତରେ ଥିବା ସବୁଜ କଣିକା — ଏଠାରେ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ହୁଏ।
- ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଓ ଗ୍ରାନା: କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଏଠାରେ ଥାଏ (ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା)।
- ଷ୍ଟ୍ରୋମା (Stroma): କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟର ତରଳ ଅଂଶ (ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା)।
ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Phases)
- ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light Reaction): ଥାଇଲାକଏଡ୍ରେ ; ଜଳ ଭାଙ୍ଗେ (Photolysis) → O₂ ବାହାରେ, ATP ଓ NADPH ତିଆରି ହୁଏ।
- ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା / କେଲଭିନ୍ ଚକ୍ର (Dark Reaction): ଷ୍ଟ୍ରୋମାରେ ; ATP ଓ NADPH ବ୍ୟବହାର କରି CO₂ରୁ ଗ୍ଲୁକୋଜ ତିଆରି ହୁଏ। ମୁଖ୍ୟ ଏନଜାଇମ୍ = RUBISCO।
🧑 ୬. ମାନବ ପାଚନତନ୍ତ୍ର (Digestive System of Man)
ଆମେ ଖାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ସିଧାସଳଖ କୋଷରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ସରଳ କରି ଶୋଷଣ ଉପଯୋଗୀ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତନ୍ତ୍ର = ପାଚନତନ୍ତ୍ର। ଏହା ଦୁଇ ଭାଗ — ପାଚନଳୀ (Alimentary Canal) ଓ ପାଚକ ଗ୍ରନ୍ଥି (Digestive Glands)।
ପାଚନଳୀ ପଥ: ପାଟି → ମୁଖଗହ୍ୱର → ଗ୍ରସନୀ → ଗ୍ରାସନଳୀ (ଅନ୍ନନଳୀ) → ଆମାଶୟ → କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର → ବୃହଦାନ୍ତ୍ର → ମଳାଶୟ → ମଳଦ୍ୱାର।
ଚିତ୍ର ୨: ମାନବ ପାଚନଳୀ (Human Digestive Tract) — ପାଟିରୁ ମଳଦ୍ୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
💡 ପୁରଃସରଣ (Peristalsis): ପାଚନଳୀ କାନ୍ଥର ପେଶୀର କ୍ରମାଗତ ସଂକୋଚନ ଓ ଶିଥିଳନ ଯୋଗୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଆଗକୁ ଠେଲି ହୋଇଯିବା।
କ) ପାଟି ଓ ମୁଖଗହ୍ୱର
ଏଠାରେ ଦାନ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଚୋବାଏ ଓ ଲାଳ ମିଶେ। ମଣିଷର ଜୀବନରେ ଦୁଇଥର ଦାନ୍ତ (କ୍ଷୀର ଦାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଦାନ୍ତ); ବୟସ୍କ ଲୋକର ମୋଟ ୩୨ଟି ଦାନ୍ତ (ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ ୧୬)।
- କର୍ତ୍ତନ ଦାନ୍ତ (Incisor) — ୪: କାଟିବା ପାଇଁ।
- ଛେଦକ/ଶ୍ୱାନ ଦାନ୍ତ (Canine) — ୨: ଚିରିବା ପାଇଁ।
- ଚର୍ବଣ ଦାନ୍ତ (Premolar) — ୪: ଚୋବାଇବା ପାଇଁ।
- ପେଷଣ ଦାନ୍ତ (Molar) — ୬: ଗୁଣ୍ଡ କରିବା ପାଇଁ।
🧠 ଦାନ୍ତ ମନେରଖ (ପ୍ରତି ମାଢ଼ି) "ICPM": I(4) + C(2) + P(4) + M(6) = 16। ଲାଳରେ ଥିବା ଟାଏଲିନ୍ ମଣ୍ଡ (starch)କୁ ଶର୍କରାରେ ଭାଙ୍ଗେ।
ଖ) ଗ୍ରସନୀ ଓ ଗ୍ରାସନଳୀ
ଗ୍ରସନୀ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପବନ ଉଭୟ ଯିବାର ପଥ। ଏଠାରେ ଦୁଇ ଦ୍ୱାର — ଗଲେଟ୍ (Gullet) (ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ) ଓ ଗ୍ଲଟିସ୍ (Glottis) (ପବନ ପାଇଁ)। ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis) ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିଲାବେଳେ ଶ୍ୱାସନଳୀକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ।
ଗ) ଆମାଶୟ
ଆମାଶୟ ରସରେ HCl ଜୀବାଣୁ ମାରେ ଓ ଅମ୍ଳୀୟ କରେ; ପେପ୍ସିନ୍ ଏନଜାଇମ୍ ପ୍ରୋଟିନ୍କୁ ଭାଙ୍ଗେ।
ଘ) କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର (ପାଚନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ)
- ଯକୃତ୍ର ପିତ୍ତରସ (Bile) ଚର୍ବିକୁ ଛୋଟ କଣିକାରେ ଭାଙ୍ଗେ।
- ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ରସ ପ୍ରୋଟିନ୍, ଚର୍ବି ଓ ମଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗେ।
- କାନ୍ଥର ରସାଙ୍କୁର (Villi) ପାଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଶୋଷେ (ଅଧିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ)।
ଙ) ବୃହଦାନ୍ତ୍ର
ଅଣପାଚିତ ଖାଦ୍ୟରୁ ଜଳ ଶୋଷେ; ବର୍ଜ୍ୟ ମଳ ରୂପେ ମଳଦ୍ୱାର ଦେଇ ବାହାରେ।
🔢 ୭. ପ୍ରାଣୀ ପୋଷଣର ୫ ଅବସ୍ଥା
ଅନ୍ତର୍ଗ୍ରହଣ (ଖାଦ୍ୟ ନେବା) → ପାଚନ (ଭାଙ୍ଗିବା) → ଶୋଷଣ (ରକ୍ତରେ ମିଶିବା) → ଆତ୍ମୀକରଣ (କୋଷ ବ୍ୟବହାର) → ମଳତ୍ୟାଗ (ବର୍ଜ୍ୟ ବାହାର)।
🦠 ୮. ଅମିବାର ପୋଷଣ
ଅମିବା କୂଟପଦ (Pseudopodia) ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟକୁ ଘେରି ଖାଦ୍ୟଧାନୀରେ ପାଚନ କରେ, ଶୋଷେ ଓ ବଳକା ବର୍ଜ୍ୟ ବାହାର କରିଦିଏ।
⭐ ପରୀକ୍ଷାରେ ମନେରଖ: ① ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ସମୀକରଣ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ୪ଟି (ଆଲୋକ, CO₂, ଜଳ, କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍)। ② ପୋଷଣ ପ୍ରକାର + ଉଦାହରଣ (PMPS)। ③ ୩୨ ଦାନ୍ତ, ICPM ; ପିତ୍ତ=ଚର୍ବି, ଲାଳ=ମଣ୍ଡ, HCl=ଜୀବାଣୁ। ④ Villi=ଶୋଷଣ। ⑤ ଚିତ୍ର (ପାଚନଳୀ, ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ) ଆଙ୍କି ଲେବଲ୍ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କର।