ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦: ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସଂରକ୍ଷଣ

3R ନୀତି — ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ତିନିଗୋଟି ମାଧ୍ୟମ: ୧. ସମୟରଣ (Reduce): ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି କମ୍ ସମ୍ପଦ ବ୍ୟବହାର କରିବା (ଯଥା ଅଦରକାରୀ ଆଲୋକ-ପଙ୍ଖା ବନ୍ଦ କରିବା, ଟ୍ୟାପ୍ ବନ୍ଦ ରଖିବା)। ୨. ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycle): ବ୍ୟବହୃତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (କାଗଜ, କାଚ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ, ଧାତବ)କୁ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ପୁଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା। ୩. ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର (Reuse): କୌଣସି ପଦାର୍ଥକୁ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରିବା (ଯଥା ପୁରୁଣା ବୋତଲ ପୁଣି ବ୍ୟବହାର)। ଏହିପରି କମ୍ ବ୍ୟବହାର, ପୁନଃଚକ୍ରଣ ଓ ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ, ପ୍ରଦୂଷଣ କମେ ଓ ସମ୍ପଦ ଚିରନ୍ତନ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।

ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟହେବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ — • କଳକାରଖାନା, ରାସ୍ତାଘାଟ, ରେଲଲାଇନ୍, ଜନବସତି ଓ ଚାଷପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରିବା। • ଘର, ଆସବାବପତ୍ର ଓ ଇନ୍ଧନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗଛ କାଟିବା। • ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଓ ଖଣି ଉତ୍ତୋଳନ ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ନଷ୍ଟ ହେବା। • ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଶିକାର। • ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଆଁ ଲଗାଇବା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚରାଣ। ଫଳରେ ଜୈବବିବିଧତା ହ୍ରାସ ପାଏ, ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ପରିବେଶ ଅସନ୍ତୁଳିତ ହୁଏ।

ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶୀଦାର — ୧. ଆଦିବାସୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲତଳି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ: ଏମାନେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଖାଦ୍ୟ, କାଠ, ଫଳ, ଔଷଧ ସଂଗ୍ରହ କରି ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି; ଏମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଭାବେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ୨. ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ: ସରକାରୀ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ମାଲିକ ଓ ପରିଚାଳକ; ସୁରକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ୩. ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀ ଓ ଶିଳ୍ପପତି: ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀମାନେ ସଂରକ୍ଷଣ ଆନ୍ଦୋଳନ କରନ୍ତି; ଶିଳ୍ପପତିମାନେ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏମାନେ ମିଳିତ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସୁପରିଚାଳନାରେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଜୈବବିବିଧତା କହିଲେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ, ଉଭିଦ ଓ ଅଣୁଜୀବକ ବୁଝାଏ। • ଜଙ୍ଗଲ ପରିବେଶରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ଜାଗାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ବୃକ୍ଷଲତା ଦେଖାଯାଏ। • ଜଙ୍ଗଲ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ଔଷଧୀୟ ଉଭିଦ ଓ ଅଣୁଜୀବଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ। • ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଓ ବୃକ୍ଷଲତା ମଧ୍ୟ ଲୋପ ପାଆନ୍ତି (ଯଥା ଚିତାବାଘ, ବଣୁଆ ଗଧ, କସ୍ତୁରୀମୃଗ ଆଦି)। ଏଣୁ ଜଙ୍ଗଲ ହିଁ ଜୈବବିବିଧତାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ — ଏହା ଯଥାର୍ଥ।

• ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳର ଆଦିବାସୀ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଂଶୀଦାର ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷାରେ ସାମିଲ କରିବା (ଯୁଗ୍ମ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା / ସାମାଜିକ ବନ ପ୍ରକଳ୍ପ)। • ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ନୂଆ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି କରିବା। • ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗଛ କାଟିବା, ଶିକାର ଓ ପଶୁଚରାଣ ବନ୍ଦ କରିବା। • ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ଓ ପାଳନ (Forest Act, Wildlife Protection Act)। • ଜନସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାରରେ 3R ନୀତି ପାଳନ। ଏହିପରି ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ଉନ୍ନତି ଘଟାଇଲେ ତାହା ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ସୂତ୍ରରେ ଫଳପ୍ରଦ ହୋଇପାରିବ।

ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର କମିବାର କାରଣ — • ଅତ୍ୟଧିକ ନଳକୂପ ଓ ଉଠା ଜଳସେଚନ ଦ୍ୱାରା ଭୂତଳ ଜଳ ଅଧିକ ଉତ୍ତୋଳନ। • ପାହାଡ଼ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କରୁ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା ହେବା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷାଜଳ ଭୂତଳକୁ ପଶିବାର ପରିମାଣ କମିବା। • ସହରାଞ୍ଚଳରେ କଂକ୍ରିଟ୍ ଜଙ୍ଗଲ ଯୋଗୁଁ ବର୍ଷାଜଳ ଭୂତଳକୁ ନ ଯାଇ ନଦୀକୁ ବୋହିଯିବା। ସମୃଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ — • ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Rainwater harvest) — ଛାତ ଓ ଖାଲୁଆ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବର୍ଷାଜଳ ଭୂତଳକୁ ପଠାଇବା। • ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା (Watershed management) ଓ ଅଟକବନ୍ଧ (Check dam) ନିର୍ମାଣ। • ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ଭୂତଳକୁ ଜଳ ପଶିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।

ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Rainwater harvest)ର ଉପାୟ — • ପୋଖରୀ, ଗଡ଼ିଆ ଖୋଳି ବର୍ଷାଜଳ ସଞ୍ଚୟ କରିବା, ଯାହା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଭୂତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବଢ଼ାଏ। • ଅଟକବନ୍ଧ / ଆଡ଼ିବନ୍ଧ (Check dam) କରି ବର୍ଷାଜଳ ରୋକି ଭୂତଳ ଜଳ ବଢ଼ାଇବା। • ଛାତ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବର୍ଷାଜଳକୁ ପାଇପ୍ ଦେଇ ଏକ ବାଲିଶଯ୍ୟା (filter) ଥିବା କୂଅ/ଗାତକୁ ପଠାଇ ଭୂତଳ ଜଳ ସହ ମିଶାଇବା। • ସହରାଞ୍ଚଳରେ କଂକ୍ରିଟ୍ କମ୍ କରି ବର୍ଷାଜଳ ଭୂତଳକୁ ଯିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା।

ସୁବିଧା: • ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଜଳସେଚନ ସୁବିଧା। • ପାନୀୟଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ଓ ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। • ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ ଓ ଜଳଯୋଗାଣ। ବିକଳ୍ପ ଚିନ୍ତା କାହିଁକି ଦରକାର: • ବଡ଼ ବନ୍ଧ ପାଇଁ ବହୁ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜମି ବୁଡ଼ିଯାଏ, ଫଳରେ ଜୈବବିବିଧତା କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। • ବିସ୍ଥାପିତ ଲୋକଙ୍କ ଥଇଥାନ (Rehabilitation) ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା। • ବିଶ୍ୱତାପନ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିପାରେ। ଏଣୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ନଦୀବନ୍ଧ ପରି ବିକଳ୍ପ ଭଲ।

(କ) ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା (Watershed management): ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ପଥର ବନ୍ଧ ଓ ଅଟକବନ୍ଧ କରି ବର୍ଷାଜଳକୁ ଧୀରେ ଭୂତଳକୁ ପଠାଇ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବା ଓ ଭୂତଳ ଜଳ ବଢ଼ାଇବା। (ଖ) କ୍ଷୁଦ୍ର ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା କିପରି ଉପଯୋଗୀ: ଛୋଟ ନଦୀବନ୍ଧ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଜଳ ଯୋଗାଏ, କମ୍ ଜଙ୍ଗଲ-ଜମି ବୁଡ଼େ, ବିସ୍ଥାପନ କମ୍ ଓ ପରିବେଶ କ୍ଷତି କମ୍ ହୁଏ। (ଗ) ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ: ପୋଖରୀ-ଗଡ଼ିଆ ଖୋଳି ବର୍ଷାଜଳ ସଞ୍ଚୟ କରି ଭୂତଳ ଜଳ ବଢ଼ାଇବା; ଛାତ ଉପରର ଜଳ ବାଲିଶଯ୍ୟା ଦେଇ ଭୂତଳକୁ ପଠାଇବା। (ଘ) ବୃହତ୍ ନଦୀବନ୍ଧର ଅସୁବିଧା: ବହୁ ଜଙ୍ଗଲ-ଜମି ବୁଡ଼ିଯାଏ, ଲୋକ ବିସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି, ଜୈବବିବିଧତା କ୍ଷୟ ଓ ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। (ଙ) କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍‌ଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ: ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଲେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୁଏ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବଢ଼ି ବିଶ୍ୱତାପନ ହୁଏ ଓ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦହନରୁ ଧୂଆଁ ବାୟୁରେ ମିଶେ।

(କ) ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର (Reuse): କୌଣସି ପଦାର୍ଥକୁ (ଯଥା ପୁରୁଣା ବୋତଲ, କାଗଜ) ଫିଙ୍ଗି ନ ଦେଇ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରିବା; ଏହା ସମ୍ପଦ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। (ଖ) ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ସଂରକ୍ଷଣରେ ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀମାନଙ୍କ ଭୂମିକା: ଏମାନେ ଜନସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରି ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ଆନ୍ଦୋଳନ (ଯଥା ଚିପ୍‌କୋ) ଚଳାନ୍ତି। (ଗ) ଅସୁରକ୍ଷିତ ଜାତି (Vulnerable species): ଯେଉଁ ଜୀବଙ୍କ ଶିକାର ଓ ବ୍ୟବହାର ଅତି ମାତ୍ରାରେ ହେଉଥିବାରୁ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନ ନେଲେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା। (ଘ) ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷାରେ ଜନ ସଚେତନତାର ଭୂମିକା: ଜନସାଧାରଣ ସଚେତନ ହେଲେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗଛ କାଟିବା, ଶିକାର ବନ୍ଦ ହୁଏ ଓ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ବଢ଼େ (ଯଥା ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ)। (ଙ) ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ: 1970 ଦଶକରେ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ (ରେନି ଗ୍ରାମ)ରେ ସୁନ୍ଦରଲାଲ୍ ବହୁଗୁଣା ଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ; ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଗଛକୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରି ଠିକାଦାରଙ୍କୁ ଗଛ କାଟିବାରୁ ଅଟକାଇଥିଲେ।

(କ) ପୁନଃଚକ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଆମର କି କି ଉପକାର? → ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ପୁଣି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ ଓ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ କମେ। (ଖ) ପରିସ୍ଥାନ ବିଖଣ୍ଡନ କ'ଣ? → ଜଙ୍ଗଲ ସଫା ହେବା ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାକୁ ପରିସ୍ଥାନ ବିଖଣ୍ଡନ କୁହାଯାଏ। (ଗ) କେଉଁ କେଉଁ ଶିଳ୍ପ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ? → କାଗଜ ଶିଳ୍ପ, ଦିଆସିଲି ଶିଳ୍ପ, ଆସବାବପତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଶିଳ୍ପ। (ଘ) ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସଂରକ୍ଷଣ କିପରି? → ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ଚିଡ଼ିଆଖାନା ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ଜୀବମଣ୍ଡଳ (Biosphere Reserve) ମାଧ୍ୟମରେ। (ଙ) ଆମ ରାଜ୍ୟର କେଉଁଠାରେ ବୃହତ୍ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ରହିଛି? → ହୀରାକୁଦ (ଓଡ଼ିଶା)। (ଚ) ଜଳଛାୟା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? → ପାହାଡ଼ର ଗଡ଼ାଣିଆ ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠାରୁ ବର୍ଷାଜଳ ତଳକୁ ବୋହିଯାଏ। (ଛ) କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍‌କୁ ନବୀକରଣ-ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ କାହିଁକି? → କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହେବାକୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗେ; ଥରେ ସରିଗଲେ ପୁଣି ମିଳେ ନାହିଁ। (ଜ) ବିକଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ କ'ଣ? → ସୌରଶକ୍ତି, ପବନଶକ୍ତି, ଜଳଶକ୍ତି, ଜୈବଶକ୍ତି।

(କ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି ଏକ ପୁନଃଚକ୍ରଣଯୋଗ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନୁହେଁ? → (ii) ଜୈବ ଆବର୍ଜନା (ଖ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି 3R ପଦ୍ଧତିର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ? → (ii) ଉତ୍ତୋଳନ (ଗ) ଜାତୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି କେଉଁ ମସିହାରେ ପ୍ରଣୀତ ହୋଇଥିଲା? → (iv) 1988 (ଘ) ଆମ ଦେଶରେ ବନ୍ୟଜୀବ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ କେଉଁ ମସିହାରେ ପ୍ରଣୀତ ହୋଇଥିଲା? → (ii) 1972 (ଙ) ସୁନ୍ଦରଲାଲ୍ ବହୁଗୁଣା କେଉଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ? → (iv) ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ (ଚ) କେଉଁଟି ଏକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ? → (iii) କୋଇଲା (ଛ) SO₂ କେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଜଳିବା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ? → (i) ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ (ଜ) କେଉଁଟି ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ? → (iii) କୋଇଲା