Chapter 10: Conservation of Natural Resources

3R ନୀତି — ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ତିନିଗୋଟି ମାଧ୍ୟମ: ୧. ସମୟରଣ (Reduce): ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି କମ୍ ସମ୍ପଦ ବ୍ୟବହାର କରିବା (ଯଥା ଅଦରକାରୀ ଆଲୋକ-ପଙ୍ଖା ବନ୍ଦ କରିବା, ଟ୍ୟାପ୍ ବନ୍ଦ ରଖିବା)। ୨. ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycle): ବ୍ୟବହୃତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (କାଗଜ, କାଚ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ, ଧାତବ)କୁ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ପୁଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା। ୩. ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର (Reuse): କୌଣସି ପଦାର୍ଥକୁ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରିବା (ଯଥା ପୁରୁଣା ବୋତଲ ପୁଣି ବ୍ୟବହାର)। ଏହିପରି କମ୍ ବ୍ୟବହାର, ପୁନଃଚକ୍ରଣ ଓ ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ, ପ୍ରଦୂଷଣ କମେ ଓ ସମ୍ପଦ ଚିରନ୍ତନ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।

ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟହେବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ — • କଳକାରଖାନା, ରାସ୍ତାଘାଟ, ରେଲଲାଇନ୍, ଜନବସତି ଓ ଚାଷପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରିବା। • ଘର, ଆସବାବପତ୍ର ଓ ଇନ୍ଧନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗଛ କାଟିବା। • ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ଓ ଖଣି ଉତ୍ତୋଳନ ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ନଷ୍ଟ ହେବା। • ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଶିକାର। • ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଆଁ ଲଗାଇବା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚରାଣ। ଫଳରେ ଜୈବବିବିଧତା ହ୍ରାସ ପାଏ, ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ପରିବେଶ ଅସନ୍ତୁଳିତ ହୁଏ।

ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶୀଦାର — ୧. ଆଦିବାସୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲତଳି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ: ଏମାନେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଖାଦ୍ୟ, କାଠ, ଫଳ, ଔଷଧ ସଂଗ୍ରହ କରି ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି; ଏମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଭାବେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ୨. ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ: ସରକାରୀ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ମାଲିକ ଓ ପରିଚାଳକ; ସୁରକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ୩. ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀ ଓ ଶିଳ୍ପପତି: ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀମାନେ ସଂରକ୍ଷଣ ଆନ୍ଦୋଳନ କରନ୍ତି; ଶିଳ୍ପପତିମାନେ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏମାନେ ମିଳିତ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସୁପରିଚାଳନାରେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଜୈବବିବିଧତା କହିଲେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ, ଉଭିଦ ଓ ଅଣୁଜୀବକ ବୁଝାଏ। • ଜଙ୍ଗଲ ପରିବେଶରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ଜାଗାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ବୃକ୍ଷଲତା ଦେଖାଯାଏ। • ଜଙ୍ଗଲ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ଔଷଧୀୟ ଉଭିଦ ଓ ଅଣୁଜୀବଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ। • ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଓ ବୃକ୍ଷଲତା ମଧ୍ୟ ଲୋପ ପାଆନ୍ତି (ଯଥା ଚିତାବାଘ, ବଣୁଆ ଗଧ, କସ୍ତୁରୀମୃଗ ଆଦି)। ଏଣୁ ଜଙ୍ଗଲ ହିଁ ଜୈବବିବିଧତାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସ — ଏହା ଯଥାର୍ଥ।

• ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳର ଆଦିବାସୀ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଂଶୀଦାର ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷାରେ ସାମିଲ କରିବା (ଯୁଗ୍ମ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା / ସାମାଜିକ ବନ ପ୍ରକଳ୍ପ)। • ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ନୂଆ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି କରିବା। • ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗଛ କାଟିବା, ଶିକାର ଓ ପଶୁଚରାଣ ବନ୍ଦ କରିବା। • ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ଓ ପାଳନ (Forest Act, Wildlife Protection Act)। • ଜନସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଓ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାରରେ 3R ନୀତି ପାଳନ। ଏହିପରି ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ଉନ୍ନତି ଘଟାଇଲେ ତାହା ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ସୂତ୍ରରେ ଫଳପ୍ରଦ ହୋଇପାରିବ।

ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର କମିବାର କାରଣ — • ଅତ୍ୟଧିକ ନଳକୂପ ଓ ଉଠା ଜଳସେଚନ ଦ୍ୱାରା ଭୂତଳ ଜଳ ଅଧିକ ଉତ୍ତୋଳନ। • ପାହାଡ଼ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କରୁ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା ହେବା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷାଜଳ ଭୂତଳକୁ ପଶିବାର ପରିମାଣ କମିବା। • ସହରାଞ୍ଚଳରେ କଂକ୍ରିଟ୍ ଜଙ୍ଗଲ ଯୋଗୁଁ ବର୍ଷାଜଳ ଭୂତଳକୁ ନ ଯାଇ ନଦୀକୁ ବୋହିଯିବା। ସମୃଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ — • ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Rainwater harvest) — ଛାତ ଓ ଖାଲୁଆ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବର୍ଷାଜଳ ଭୂତଳକୁ ପଠାଇବା। • ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା (Watershed management) ଓ ଅଟକବନ୍ଧ (Check dam) ନିର୍ମାଣ। • ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ଭୂତଳକୁ ଜଳ ପଶିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା।

ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Rainwater harvest)ର ଉପାୟ — • ପୋଖରୀ, ଗଡ଼ିଆ ଖୋଳି ବର୍ଷାଜଳ ସଞ୍ଚୟ କରିବା, ଯାହା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଭୂତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବଢ଼ାଏ। • ଅଟକବନ୍ଧ / ଆଡ଼ିବନ୍ଧ (Check dam) କରି ବର୍ଷାଜଳ ରୋକି ଭୂତଳ ଜଳ ବଢ଼ାଇବା। • ଛାତ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବର୍ଷାଜଳକୁ ପାଇପ୍ ଦେଇ ଏକ ବାଲିଶଯ୍ୟା (filter) ଥିବା କୂଅ/ଗାତକୁ ପଠାଇ ଭୂତଳ ଜଳ ସହ ମିଶାଇବା। • ସହରାଞ୍ଚଳରେ କଂକ୍ରିଟ୍ କମ୍ କରି ବର୍ଷାଜଳ ଭୂତଳକୁ ଯିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା।

ସୁବିଧା: • ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଜଳସେଚନ ସୁବିଧା। • ପାନୀୟଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ଓ ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। • ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ ଓ ଜଳଯୋଗାଣ। ବିକଳ୍ପ ଚିନ୍ତା କାହିଁକି ଦରକାର: • ବଡ଼ ବନ୍ଧ ପାଇଁ ବହୁ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜମି ବୁଡ଼ିଯାଏ, ଫଳରେ ଜୈବବିବିଧତା କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। • ବିସ୍ଥାପିତ ଲୋକଙ୍କ ଥଇଥାନ (Rehabilitation) ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା। • ବିଶ୍ୱତାପନ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିପାରେ। ଏଣୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ନଦୀବନ୍ଧ ପରି ବିକଳ୍ପ ଭଲ।

(କ) ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା (Watershed management): ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ପଥର ବନ୍ଧ ଓ ଅଟକବନ୍ଧ କରି ବର୍ଷାଜଳକୁ ଧୀରେ ଭୂତଳକୁ ପଠାଇ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବା ଓ ଭୂତଳ ଜଳ ବଢ଼ାଇବା। (ଖ) କ୍ଷୁଦ୍ର ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା କିପରି ଉପଯୋଗୀ: ଛୋଟ ନଦୀବନ୍ଧ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଜଳ ଯୋଗାଏ, କମ୍ ଜଙ୍ଗଲ-ଜମି ବୁଡ଼େ, ବିସ୍ଥାପନ କମ୍ ଓ ପରିବେଶ କ୍ଷତି କମ୍ ହୁଏ। (ଗ) ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ: ପୋଖରୀ-ଗଡ଼ିଆ ଖୋଳି ବର୍ଷାଜଳ ସଞ୍ଚୟ କରି ଭୂତଳ ଜଳ ବଢ଼ାଇବା; ଛାତ ଉପରର ଜଳ ବାଲିଶଯ୍ୟା ଦେଇ ଭୂତଳକୁ ପଠାଇବା। (ଘ) ବୃହତ୍ ନଦୀବନ୍ଧର ଅସୁବିଧା: ବହୁ ଜଙ୍ଗଲ-ଜମି ବୁଡ଼ିଯାଏ, ଲୋକ ବିସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି, ଜୈବବିବିଧତା କ୍ଷୟ ଓ ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। (ଙ) କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍‌ଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ: ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଲେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୁଏ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବଢ଼ି ବିଶ୍ୱତାପନ ହୁଏ ଓ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦହନରୁ ଧୂଆଁ ବାୟୁରେ ମିଶେ।

(କ) ପୁନର୍ବ୍ୟବହାର (Reuse): କୌଣସି ପଦାର୍ଥକୁ (ଯଥା ପୁରୁଣା ବୋତଲ, କାଗଜ) ଫିଙ୍ଗି ନ ଦେଇ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରିବା; ଏହା ସମ୍ପଦ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। (ଖ) ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ସଂରକ୍ଷଣରେ ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀମାନଙ୍କ ଭୂମିକା: ଏମାନେ ଜନସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରି ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ଆନ୍ଦୋଳନ (ଯଥା ଚିପ୍‌କୋ) ଚଳାନ୍ତି। (ଗ) ଅସୁରକ୍ଷିତ ଜାତି (Vulnerable species): ଯେଉଁ ଜୀବଙ୍କ ଶିକାର ଓ ବ୍ୟବହାର ଅତି ମାତ୍ରାରେ ହେଉଥିବାରୁ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନ ନେଲେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା। (ଘ) ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷାରେ ଜନ ସଚେତନତାର ଭୂମିକା: ଜନସାଧାରଣ ସଚେତନ ହେଲେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗଛ କାଟିବା, ଶିକାର ବନ୍ଦ ହୁଏ ଓ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ବଢ଼େ (ଯଥା ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ)। (ଙ) ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ: 1970 ଦଶକରେ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ (ରେନି ଗ୍ରାମ)ରେ ସୁନ୍ଦରଲାଲ୍ ବହୁଗୁଣା ଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ; ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଗଛକୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରି ଠିକାଦାରଙ୍କୁ ଗଛ କାଟିବାରୁ ଅଟକାଇଥିଲେ।

(କ) ପୁନଃଚକ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଆମର କି କି ଉପକାର? → ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କଞ୍ଚାମାଲ ଭାବେ ପୁଣି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ ଓ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ କମେ। (ଖ) ପରିସ୍ଥାନ ବିଖଣ୍ଡନ କ'ଣ? → ଜଙ୍ଗଲ ସଫା ହେବା ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାକୁ ପରିସ୍ଥାନ ବିଖଣ୍ଡନ କୁହାଯାଏ। (ଗ) କେଉଁ କେଉଁ ଶିଳ୍ପ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ? → କାଗଜ ଶିଳ୍ପ, ଦିଆସିଲି ଶିଳ୍ପ, ଆସବାବପତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଶିଳ୍ପ। (ଘ) ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସଂରକ୍ଷଣ କିପରି? → ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ଚିଡ଼ିଆଖାନା ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ଜୀବମଣ୍ଡଳ (Biosphere Reserve) ମାଧ୍ୟମରେ। (ଙ) ଆମ ରାଜ୍ୟର କେଉଁଠାରେ ବୃହତ୍ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା ରହିଛି? → ହୀରାକୁଦ (ଓଡ଼ିଶା)। (ଚ) ଜଳଛାୟା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? → ପାହାଡ଼ର ଗଡ଼ାଣିଆ ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠାରୁ ବର୍ଷାଜଳ ତଳକୁ ବୋହିଯାଏ। (ଛ) କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍‌କୁ ନବୀକରଣ-ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ କାହିଁକି? → କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହେବାକୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗେ; ଥରେ ସରିଗଲେ ପୁଣି ମିଳେ ନାହିଁ। (ଜ) ବିକଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ କ'ଣ? → ସୌରଶକ୍ତି, ପବନଶକ୍ତି, ଜଳଶକ୍ତି, ଜୈବଶକ୍ତି।

(କ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି ଏକ ପୁନଃଚକ୍ରଣଯୋଗ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନୁହେଁ? → (ii) ଜୈବ ଆବର୍ଜନା (ଖ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି 3R ପଦ୍ଧତିର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ? → (ii) ଉତ୍ତୋଳନ (ଗ) ଜାତୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି କେଉଁ ମସିହାରେ ପ୍ରଣୀତ ହୋଇଥିଲା? → (iv) 1988 (ଘ) ଆମ ଦେଶରେ ବନ୍ୟଜୀବ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ କେଉଁ ମସିହାରେ ପ୍ରଣୀତ ହୋଇଥିଲା? → (ii) 1972 (ଙ) ସୁନ୍ଦରଲାଲ୍ ବହୁଗୁଣା କେଉଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ? → (iv) ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ (ଚ) କେଉଁଟି ଏକ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ? → (iii) କୋଇଲା (ଛ) SO₂ କେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଜଳିବା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ? → (i) ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ (ଜ) କେଉଁଟି ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଇନ୍ଧନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ? → (iii) କୋଇଲା

ପ୍ରକୃତିରୁ ମିଳୁଥିବା ଓ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ପଦାର୍ଥକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଜଳ, ଅରଣ୍ୟ, ମାଟି, ଖଣିଜ, ବନ୍ୟଜୀବ, ବାୟୁ।

ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ସୀମିତ ଓ ଅନେକ ଅନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ। ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ଓ ଅପଚୟରୁ ରକ୍ଷା କରି ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ ଆବଶ୍ୟକ।

ଅରଣ୍ୟ ମାଟିକ୍ଷୟ ରୋକେ, ବର୍ଷା ଆଣେ, ବନ୍ୟଜୀବକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଏ, ଅମ୍ଳଜାନ ଦିଏ ଓ CO₂ ଶୋଷେ (ଜଳବାୟୁ ସନ୍ତୁଳନ), କାଠ-ଔଷଧ ଦିଏ। ତେଣୁ ଏହା ସଂରକ୍ଷଣ ଜରୁରୀ।

ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡରେ ଗ୍ରାମବାସୀ (ବିଶେଷତଃ ମହିଳା) ବୃକ୍ଷ କାଟିବାରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଗଛକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଚଲାଇଥିବା ଏକ ଅରଣ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ଆନ୍ଦୋଳନ।

(1) ବର୍ଷାଜଳ ସଂଗ୍ରହ (rainwater harvesting)। (2) ଜଳ ଅପଚୟ ରୋକିବା ଓ ପୁନଃବ୍ୟବହାର। (3) କ୍ଷୁଦ୍ର ବନ୍ଧ/ଚେକ୍‌ଡ୍ୟାମ୍। (4) ଡ୍ରିପ୍ ଜଳସେଚନ।

ବର୍ଷାଜଳକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବଢ଼ାଇବା ବା ପରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ସଞ୍ଚୟ କରିବାକୁ ବର୍ଷାଜଳ ସଂଗ୍ରହ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଉପାୟ।

(1) ବୃକ୍ଷରୋପଣ (ମାଟିକ୍ଷୟ ରୋକେ)। (2) ପାହାଡ଼ରେ ସୋପାନ ଚାଷ (terrace farming)। (3) ଫସଲ ଚକ୍ର। (4) ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚାରଣ ରୋକିବା।

ବନ୍ୟଜୀବ ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତା ବଜାୟ ରଖେ। ଅନେକ ପ୍ରଜାତି ବିଲୁପ୍ତିର ଭୟରେ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଅଭୟାରଣ୍ୟ, ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ।

ମାଟିକ୍ଷୟ, ବର୍ଷା ହ୍ରାସ, ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା, ବନ୍ୟଜୀବ ଆଶ୍ରୟ ନଷ୍ଟ, CO₂ ବୃଦ୍ଧି (ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ତାପନ) ଆଦି କୁପ୍ରଭାବ ହୁଏ।

ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଅଣୁଜୀବ)ର ବିବିଧତାକୁ ଜୈବ ବିବିଧତା କୁହାଯାଏ। ଏହା ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ପାଇଁ ଜରୁରୀ; ଏକ ପ୍ରଜାତି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପୂରା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।