ଅଧ୍ୟାୟ ୧: ପୋଷଣ
MIL (ଓଡ଼ିଆ) ବ୍ୟାକରଣ · ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ଅଧ୍ୟାୟ ୧
📖 ବ୍ୟାକରଣ — ଅଧ୍ୟାୟ ୧: ବାକ୍ୟ ବିଚାର (MIL ଓଡ଼ିଆ, ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ): ବାକ୍ୟ, ଯୋଗ୍ୟତା-ଆକାଂକ୍ଷା-ଆସତ୍ତି, ବାକ୍ୟର ପ୍ରକାର, ରୂପାନ୍ତର ଓ ସଂକ୍ଷେପଣ।
କହି ଜାଣିଲେ କଥା ସୁନ୍ଦର। ବାନ୍ଧି ଜାଣିଲେ ମଥା ସୁନ୍ଦର॥
ମନୋଭାବକୁ ଆମେ ବଚନ (କଥା) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରୁ। ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ପଦକୁ ପଦ ଲଗାଇ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଫଳରେ ଭାବ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ: "ଅରୁଣ କାଲି" — ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। "ଅରୁଣ କାଲି ଗଛରେ ଚଢ଼ି ଆମ୍ବ ତୋଳିଥିଲା" — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ। ଏଠାରେ ଅରୁଣ, କାଲି, ଗଛରେ, ଚଢ଼ି, ଆମ୍ବ, ତୋଳିଥିଲା — ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଟିଏ ପଦ।
ବାକ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ପଦଗୁଡ଼ିକର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ବନ୍ଧ (ଉପଯୁକ୍ତତା)କୁ ଯୋଗ୍ୟତା କୁହାଯାଏ।
| ଅଯୋଗ୍ୟ (ଭୁଲ୍) | ଯୋଗ୍ୟ (ଠିକ୍) |
|---|---|
| ବାଳକଟି ଉଡ଼ୁଅଛି (ବାଳକ ଉଡ଼ି ପାରେ ନାହିଁ) | ବାଳକଟି ଦୌଡ଼ୁଅଛି |
| ଛେଳି ଗୀତ ଗାଉଅଛି | ସବିତା ଗୀତ ଗାଉଅଛି |
| ଗଛଟି ପାଣିରେ ଜଳିଗଲା | ଗଛଟି ନିଆଁରେ ପୋଡ଼ିଗଲା |
ବାକ୍ୟରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ ପଦ ଅନ୍ୟ ପଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥବୋଧକତା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ତାହାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କୁହାଯାଏ।
ଯେମିତି — "ମଦନ ସହିତ..." (ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଉ କିଛି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି) → "ମଦନ ସହିତ ତାଙ୍କ ବାପା ଆସିବେ" (ପୂର୍ଣ୍ଣ)।
ବାକ୍ୟରେ ଥିବା ପଦ-ଯୋଜନା ବା ପଦ ବିନ୍ୟାସ (ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ) ହେଉଛି ଆସତ୍ତି। କାହା ପରେ କେଉଁ ପଦ ରହିଲେ ବାକ୍ୟର ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରକାଶ ହେବ — ତାହା ହିଁ ଆସତ୍ତି।
ବିଶୃଙ୍ଖଳ: "ହୋଇ ହେଲେ ପ୍ରାପ୍ତ ବୁଦ୍ଧତ୍ୱ ଗୌତମ ତପସିଦ୍ଧ" → ଠିକ୍: "ଗୌତମ ତପସିଦ୍ଧ ହୋଇ ବୁଦ୍ଧତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।"
🔸 ବାକ୍ୟାଂଶ: ବାକ୍ୟର ବୁଝାପଡ଼ୁଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ (କେତେକ ପଦ ସଂହତି) ବାକ୍ୟାଂଶ କୁହାଯାଏ। ଯେମିତି — "ହରିହରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି" (ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ)।
🔸 ଖଣ୍ଡ ବାକ୍ୟ: ସମାପିକା କ୍ରିୟା-ଯୁକ୍ତ ଅଂଶ, ଯାହା କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ଥାଇ ମଧ୍ୟ ମନୋଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶ କରେ ନାହିଁ। ଯେମିତି — "ଯେଉଁମାନେ ବୃଥାରେ ସମୟ କାଟନ୍ତି..."।
ଶୁଦ୍ଧ ବାକ୍ୟ ଗଢ଼ିବାକୁ ହେଲେ କେତେକ ନିୟମ ପ୍ରତି ଯତ୍ନଶୀଳ ହେବାକୁ ପଡ଼େ:
| ନିୟମ | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| କର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭରେ, କ୍ରିୟା ଶେଷରେ | ରାମଚନ୍ଦ୍ର ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। |
| କର୍ମ କ୍ରିୟା ପୂର୍ବରୁ | ଅକ୍ଷୟ ଗୋଟିଏ ଭଲ ଗୀତ ଗାଇଲେ। |
| ଗୌଣ କର୍ମ ପରେ ମୁଖ୍ୟ କର୍ମ | ପିତା ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। |
| ବିଶେଷଣ ବିଶେଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ | ଚତୁର ଲୋକ ସବୁଠି ଜିତନ୍ତି। |
| ସମ୍ବନ୍ଧ ପଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପଦ ପୂର୍ବରୁ | ଜମିଦାରଙ୍କ ପୁଅ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଏ ମନ୍ଦିର ତୋଳିଛନ୍ତି। |
| ସମ୍ବୋଧନ ପଦ ଆରମ୍ଭ ବା ଶେଷରେ | ହେ ଭଗବାନ! ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। |
| 'ନାହିଁ' କ୍ରିୟା ପରେ, 'ନ' କ୍ରିୟା ପୂର୍ବରୁ | ଚନ୍ଦ୍ରମୋହନ କଟକ ଗଲା ନାହିଁ। / କାଲି ତୁମେ ଘରେ ନ ଥିଲ। |
ଗଠନ ଓ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଉଭୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବାକ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର:
| ଗଠନାତ୍ମକ ରୂପ (ଗଠନ) | ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପ (ଅର୍ଥ) |
|---|---|
| ୧. ସରଳ ବାକ୍ୟ | ୧. ବିବୃତିସୂଚକ |
| ୨. ଯୌଗିକ ବାକ୍ୟ | ୨. ଆଦେଶ/ଅନୁରୋଧସୂଚକ |
| ୩. ଜଟିଳ ବାକ୍ୟ | ୩. ପ୍ରଶ୍ନସୂଚକ |
| ୪. ମିଶ୍ର ବାକ୍ୟ | ୪. ବିସ୍ମୟସୂଚକ |
| ୫. ନାସ୍ତିସୂଚକ |
🔹 ସରଳ ବାକ୍ୟ: ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ସମାପିକା କ୍ରିୟା ଥିବା ବାକ୍ୟ। — "ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କର ସେବା କରନ୍ତି।"
🔹 ଯୌଗିକ ବାକ୍ୟ: ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ସରଳ ବାକ୍ୟର ସମାହାର (ଓ, ମାତ୍ର, କିନ୍ତୁ, ଏବଂ ଆଦି ସଂଯୋଜକ ଅବ୍ୟୟ ଯୋଗେ)। — "ପବିତ୍ର ପହିଲା, ସୁଷମା ଆସିଲା ଓ ଉଭୟେ ମିଶି ପାଠ ପଢ଼ିଲେ।"
🔹 ଜଟିଳ ବାକ୍ୟ: ଗୋଟିଏ ପ୍ରଧାନ ବାକ୍ୟ ସହିତ ଏକ ବା ଅଧିକ ଅପ୍ରଧାନ (ସାପେକ୍ଷ ଖଣ୍ଡ) ବାକ୍ୟ ମିଶିଲେ। — "ଅଜା ଯେତେବେଳେ ଘରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେତେବେଳେ ରତନ ଘରେ ନ ଥିଲା।"
🔹 ମିଶ୍ର ବାକ୍ୟ: ଯେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ବାକ୍ୟର ସମନ୍ୱିତ ରୂପ।
| ପ୍ରକାର | ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ବିବୃତିସୂଚକ (ବକ୍ତବ୍ୟ) | ଏ ବର୍ଷ ପ୍ରବଳ ଶୀତ ହୋଇଛି। |
| ଆଦେଶ/ଅନୁରୋଧ | ଆଜ୍ଞା! ମୋତେ ଟିକିଏ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ। |
| ପ୍ରଶ୍ନସୂଚକ | ତୁମେ କେବେ ଆସିଲ? |
| ବିସ୍ମୟସୂଚକ | ବାପା ଏତେ ଟଙ୍କା ଦେଲେ! |
| ନାସ୍ତିସୂଚକ | ରୀତା ଦ୍ୱାରା ଏ କାମ କେବେ ବି ହେବ ନାହିଁ। |
ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର ବାକ୍ୟକୁ ଅର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନ କରି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ବାକ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ବାକ୍ୟ ରୂପାନ୍ତର କୁହାଯାଏ।
ଗଠନଗତ (ଉଦାହରଣ):
| ସରଳ | ଯୌଗିକ | ଜଟିଳ |
|---|---|---|
| ହରି ଭଲ ନାଚିବାରୁ ସୁନାମ ଅର୍ଜନ କରିଛି। | ହରି ଭଲ ନାଚୁଛି ଓ ଏଥିପାଇଁ ସୁନାମ ଅର୍ଜନ କରୁଛି। | ଯଦି ହରି ଭଲ ନାଚିବ, ତେବେ ସେ ସୁନାମ ଅର୍ଜନ କରିବ। |
ଅର୍ଥଗତ (ବିବୃତି → ପ୍ରଶ୍ନ/ନାସ୍ତି/ବିସ୍ମୟ): "ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଥିଲେ ଜଣେ ସଚ୍ଚା ଦେଶସେବକ" →
ପ୍ରଶ୍ନ: "ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଭଳି ସଚ୍ଚା ଦେଶସେବକ ଆଉ କାହାନ୍ତି?"
ନାସ୍ତି: "...ଭଳି ସଚ୍ଚା ଦେଶସେବକ ନାହାନ୍ତି।"
ବିସ୍ମୟ: "...କି ସଚ୍ଚା ଦେଶସେବକ ସତେ!"
ବାଚ୍ୟଗତ: କର୍ତ୍ତୃ ବାଚ୍ୟ "ବିଜୟ କଲିକତା ଯିବ" → କର୍ମ ବାଚ୍ୟ "ବିଜୟର କଲିକତା ଯିବା ହେବ"।
ଦୀର୍ଘ ବାକ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ବାକ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପଣ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ସନ୍ଧି, ସମାସ, କୃଦନ୍ତ, ତଦ୍ଧିତ, ଉପସର୍ଗ ଓ ସମାର୍ଥବୋଧକ ଶବ୍ଦ ସହାୟତା କରନ୍ତି।
| ମାଧ୍ୟମ | ଦୀର୍ଘ → ସଂକ୍ଷିପ୍ତ |
|---|---|
| ସନ୍ଧି | ଅତି ଆବଶ୍ୟକ → ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ |
| ସମାସ | ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ → ଦମ୍ପତି |
| କୃଦନ୍ତ | ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା → ଜିଜ୍ଞାସୁ |
| ତଦ୍ଧିତ | ପାନ ବେପାର କରୁଥିବା → ପାନେରା |
| ଉପସର୍ଗ | ପବନର ବିପରୀତ ଦିଗ → ପ୍ରତିକୂଳ |
| ସମାର୍ଥବୋଧକ ଶବ୍ଦ | ବିଷ୍ଣୁ ଉପାସକ → ବୈଷ୍ଣବ |
| ଉକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନ | ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ↔ ପରୋକ୍ଷ ଉକ୍ତି |
Get free daily notes, new chapter solutions, model question papers & exam updates — straight on your phone.
Follow on WhatsApp →