ବ୍ୟାକରଣ ୩: ରୂଢ଼ି ଓ ଲୋକବାଣୀ

କୌଣସି ବାକ୍ୟାଂଶ ନିଜ ମୂଳ (ଆଭିଧାନିକ) ଅର୍ଥ ଛାଡ଼ି ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ତାହାକୁ ରୂଢ଼ି କୁହାଯାଏ। ଯେମିତି — "ଗୋଟିଏ ଚାଉଳରେ ଗଢ଼ା" ର ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥ ନୁହେଁ; ଏହାର ରୂଢ଼ି ଅର୍ଥ = ଅତି ସୁନ୍ଦର।

ତିନି ଧାରାର — (୧) କ୍ରିୟାହୀନ ରୂଢ଼ି, (୨) କ୍ରିୟାଯୁକ୍ତ ରୂଢ଼ି, (୩) ତୁଳନାତ୍ମକ ରୂଢ଼ି।

ଲୋକମୁଖରେ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଚଳି ଆସୁଥିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିବା ବିଶେଷ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକବାଣୀ (ପ୍ରବାଦ/ପ୍ରବଚନ) କୁହାଯାଏ।

ଅରଣ୍ୟ ରୋଦନ — ନିଷ୍ଫଳ ପ୍ରାର୍ଥନା / ବୃଥା ପ୍ରୟାସ। ଆକାଶ କୁସୁମ — ବୃଥା ସ୍ୱପ୍ନ। ତିଳକୁ ତାଳ କରିବା — ଛୋଟ କଥାକୁ ବଡ଼ କରିବା।

ଯତ୍ନ କଲେ ରତ୍ନ ମିଳେ — ଅଧ୍ୟବସାୟ ହିଁ ସଫଳତାର ଚାବିକାଠି। କାହାର ପୁଷମାସ କାହାର ସର୍ବନାଶ — ଜଣକର ଲାଭ ବେଳେ ଅନ୍ୟ ଜଣକର କ୍ଷତି।

ଘର ଢିଙ୍କି କୁମ୍ଭୀର — ନିଜ ଲୋକ ଶତ୍ରୁ। କୂପ ମଣ୍ଡୂକ — ସଙ୍କୁଚିତ ପରିବେଶରେ ବଢ଼ିଥିବା (ସୀମିତ ଜ୍ଞାନର ଲୋକ)।

ଝାଳବୁହା ଧନ — କଷ୍ଟ ଅର୍ଜିତ ଧନ। ନାଁ କରିବା — ସୁନାମ ଅର୍ଜନ କରିବା।

ଅଧିକ ମିଳାମିଶା ବା ଘନିଷ୍ଠତାରେ ସମ୍ମାନ କମିଯାଏ।

ଅଳସ ହୋଇ ବସିବା ଅପେକ୍ଷା କିଛି ନା କିଛି କାମରେ ଲାଗିରହିବା ଭଲ।

ଆଖି ରଖିବା — ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଆଖି ଆଗରେ ରଖି ଆମକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ। ଛାତିକୁ ପଥର କରିବା — ବିପଦ ବେଳେ ଛାତିକୁ ପଥର କରି ପରିସ୍ଥିତିର ମୁକାବିଲା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।