ଅଧ୍ୟାୟ ୧: ପୋଷଣ
MIL (ଓଡ଼ିଆ) ବ୍ୟାକରଣ · ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ · ଅଧ୍ୟାୟ ୫
📖 ବ୍ୟାକରଣ — ଅଧ୍ୟାୟ ୫: ଛନ୍ଦ ଓ ଅଳଙ୍କାର (MIL ଓଡ଼ିଆ, ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ)।
🔸 ପଦ: ଯେ କୌଣସି କବିତା କେତେଗୁଡ଼ିଏ ପଦରେ ବିଭକ୍ତ।
🔸 ପାଦ: ପଦର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଂକ୍ତିକୁ ପାଦ କହନ୍ତି। ପ୍ରତି ପଦରେ ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ପାଦ ଥାଏ।
🔸 ଯତି: ପଦ୍ୟ ଆବୃତ୍ତି କଲାବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ (ଶ୍ୱାସଘାତ) ନେବାକୁ ଯତି ବା ଯତିପାତ କହନ୍ତି।
ଛନ୍ଦ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — (କ) ମିତ୍ରାକ୍ଷର, (ଖ) ଅମିତ୍ରାକ୍ଷର।
ମିତ୍ରାକ୍ଷର ଛନ୍ଦ ତିନି ଭାଗ — ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିତ୍ରାକ୍ଷର, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ମିତ୍ରାକ୍ଷର, ଏକାନ୍ତର ମିତ୍ରାକ୍ଷର।
| ଛନ୍ଦ | ଲକ୍ଷଣ ଓ ଉଦାହରଣ |
|---|---|
| ଦାଣ୍ଡିବୃତ୍ତ (ଛନ୍ଦ) | ଦୁଇ ପାଦରେ ଗୋଟିଏ ପଦ; ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ନୁହେଁ। ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ମହାଭାରତ, ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ଦାଣ୍ଡି ରାମାୟଣ ଏହି ଛନ୍ଦରେ ଲିଖିତ। |
| ଭାଗବତବାଣୀ / ଗୁଜ୍ଜରୀ (ନବାକ୍ଷରୀ) | ଦୁଇ ପାଦରେ ଗୋଟିଏ ପଦ, ପ୍ରତି ପାଦରେ ୯ ଅକ୍ଷର। ଯତି — ତୃତୀୟ, ପଞ୍ଚମ ଓ ଶେଷ ଅକ୍ଷରରେ। ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଭାଗବତ ଏହି ଛନ୍ଦରେ। |
| ନଟବାଣୀ / ବିଭାସକେଦାର | ଦୁଇ ପାଦରେ ଗୋଟିଏ ପଦ, ପ୍ରତି ପାଦରେ ୧୨ ଅକ୍ଷର। ଯତି — ତୃତୀୟ, ଷଷ୍ଠ, ନବମ ଓ ଶେଷ ଅକ୍ଷରରେ। (ଚିଲିକା — ରାଧାନାଥ ରାୟ) |
| ଚୋଖି | ଚାରି ପାଦରେ ଗୋଟିଏ ପଦ; ୧ମ-୨ୟ ପାଦ ୨୯ ଅକ୍ଷର, ୩ୟ ୯ ଅକ୍ଷର, ୪ର୍ଥ ୧୩ ଅକ୍ଷର। (ଜନ୍ମଭୂମି — ମଧୁସୂଦନ ରାଓ) |
| ବଙ୍ଗଳାଶ୍ରୀ | ଦୁଇ ପାଦ, ପ୍ରତି ପାଦରେ ୨୦ ଅକ୍ଷର। (ସନ୍ତାନର ଉକ୍ତି — ମଧୁସୂଦନ ଦାସ) |
| ରାମକେରୀ | ଦୁଇ ପାଦରେ ଗୋଟିଏ ପଦ, ପ୍ରତି ପାଦରେ ୧୬ ଅକ୍ଷର। ଯତି — ନବମ, ଏକାଦଶ ଓ ଷୋଡଶ ଅକ୍ଷରରେ। |
ଅଳଙ୍କାର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗ — ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର (ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ସରସ ହୁଏ) ଓ ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର (ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ରମଣୀୟ ହୁଏ)।
🔹 ଅନୁପ୍ରାସ (Alliteration): ପଦ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ଅନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।
ଉଦା — "ଉତ୍କଳ-କମଳା-ବିଳାସ-ଦୀଘିକା / ମରାଳ-ମାଳିନୀ-ନୀଳାମ୍ବୁ-ଚିଲିକା" (କ, ଳ, ମ, ର ବାରମ୍ବାର)।
🔹 ଯମକ: ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ଏକ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦର ବାରମ୍ବାର ଆବୃତ୍ତିକୁ ଯମକ ଅଳଙ୍କାର କହନ୍ତି।
ଉଦା — "ଦେଖରେ ନଳିନି! ନଳିନୀ ନଳିନୀରେ ପୂରିତ..." (ନଳିନୀର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ — ସୁନ୍ଦରୀ, ପୁଷ୍କରିଣୀ, ପଦ୍ମ)।
🔹 ଶ୍ଳେଷ: ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ଦୁଇ ବା ତହିଁରୁ ଅଧିକ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କଲେ ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ। (ଅଭଙ୍ଗ, ସଭଙ୍ଗ, ଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ — ୩ ପ୍ରକାର)।
🔸 ଉପମା (Simile): ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ସମାନଧର୍ମ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇ ସାଦୃଶ୍ୟବୋଧକ ଶବ୍ଦ (ପରି, ତୁଲ୍ୟ, ସଦୃଶ, ଯେହ୍ନେ, ଯଥା) ଦ୍ୱାରା ଅଭିହିତ ହେଲେ ଉପମା ଅଳଙ୍କାର।
ଉଦା — "ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସୁନ୍ଦର।"
| ଉପମାର ଅଙ୍ଗ | ଅର୍ଥ (ଉଦା: ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସୁନ୍ଦର) |
|---|---|
| ଉପମେୟ | ଯାହାକୁ ତୁଳନା ଦିଆଯାଏ — ମୁଖ |
| ଉପମାନ | ଯାହା ସହିତ ତୁଳନା — ଚନ୍ଦ୍ର |
| ସାଧାରଣ ଧର୍ମ | ଉଭୟର ସାଧାରଣ ଗୁଣ — ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ |
| ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ | ପରି, ତୁଲ୍ୟ, ସଦୃଶ, ଯଥା |
🔸 ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା: ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁ (ଉପମେୟ)ରେ ଅପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁ (ଉପମାନ)ର ସମ୍ଭାବନା ବା ତର୍କଣା କରାଗଲେ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର। (ବାଚକ ଶବ୍ଦ — କି, ସତେକି, ସିନା, ଅବା, କିବା, ବୋଧେ)।
🔸 ରୂପକ (Metaphor): ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଭେଦ କଳ୍ପିତ ହେଲେ ଏବଂ ଉପମେୟରେ ଉପମାନର ଆରୋପ ହେଲେ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର। ଉଦା — "ଦାରିଦ୍ର୍ୟ-ପଙ୍କପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋ ଜୀବନ-ସର" (ଜୀବନ = ସର/ପୁଷ୍କରିଣୀ)।
Get free daily notes, new chapter solutions, model question papers & exam updates — straight on your phone.
Follow on WhatsApp →