ତାପମାତ୍ରାକୁ ସେଲସିୟସ୍ରୁ କେଲଭିନ୍କୁ କିପରି ବଦଳାଇବା?

K = °C + 273। ଉଦାହରଣ 27°C = 300 K, 100°C = 373 K। ବିପରୀତ: °C = K − 273।

ବାଷ୍ପ କାହିଁକି ଫୁଟୁଥିବା ଜଳଠାରୁ ଅଧିକ ଦହନ କରେ?

ବାଷ୍ପ ସମାନ ତାପମାତ୍ରାର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିରିକ୍ତ ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପ ବହନ କରେ, ତେଣୁ ଚର୍ମରେ ଅଧିକ ତାପ ଛାଡ଼ି ଅଧିକ ଗମ୍ଭୀର ଦହନ କରେ।

Chapter 1: Matter in our Surroundings

Q: ବାଷ୍ପୀଭବନ କାହିଁକି ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ?

ତରଳ କଣିକା ବାଷ୍ପ ହେବାକୁ ଆଖପାଖରୁ ତାପ ଶୋଷି ନିଅନ୍ତି, ଫଳରେ ଆଖପାଖ ଥଣ୍ଡା ହୁଏ।

Q: ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation) କ'ଣ?

କଠିନ ପଦାର୍ଥ ତରଳ ନ ହୋଇ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ବଦଳିବାକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ କୁହାଯାଏ — ଯଥା ଗନ୍ଧକର୍ପୂର, ନାଫ୍ଥାଲିନ୍।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧: ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥ

Physical Science · Odisha Board Class 9 · ଟିପ୍ପଣୀ + ୯ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାଧାନ + ୨୫ Quiz

📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୧ — ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥ (Matter in our Surroundings): ଏହି ଟିପ୍ପଣୀ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଯେପରି ଶ୍ରେଣୀରେ ବୁଝାନ୍ତି ସେହିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ ଲେଖାଯାଇଛି — ବହି ଖୋଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।

ଅଧ୍ୟାୟ ୧ — ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥ

📌 ୧. ପଦାର୍ଥ (Matter) କ'ଣ?

💡 ସଂଜ୍ଞା: ଯାହା କିଛି ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ (ଆୟତନ ଥାଏ) ଓ ବସ୍ତୁତ୍ୱ (mass) ଥାଏ, ତାହାକୁ ପଦାର୍ଥ (Matter) କୁହାଯାଏ। ଯଥା — ବାୟୁ, ଜଳ, ପଥର, ମେଘ, ଉଭିଦ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ପଦାର୍ଥକୁ ପାଞ୍ଚଟି ମୌଳିକ (ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ) — ମାଟି, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ — ରେ ଗଠିତ ବୋଲି କହିଥିଲେ।

⚛️ ୨. ପଦାର୍ଥର କଣିକା ପ୍ରକୃତି (Particle Nature)

ପଦାର୍ଥ ଅସଂଖ୍ୟ ଛୋଟ ଛୋଟ କଣିକା (ଅଣୁ)କୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହି କଣିକାର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣ —

କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ ଥାଏ: ଜଳରେ ଲୁଣ/ଚିନି ମିଶିଗଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ — କାରଣ ଜଳ କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଫାଙ୍କାରେ ଲୁଣ କଣିକା ପଶିଯାଏ।
କଣିକା ସବୁବେଳେ ଗତିଶୀଳ: ଅତରର ବାସ୍ନା ଦୂରରୁ ମିଳେ — କାରଣ କଣିକା ଗତି କରି ବାୟୁରେ ମିଶିଯାଏ। ଏହି ମିଶ୍ରଣକୁ ବିସରଣ (Diffusion) କୁହାଯାଏ। ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିଲେ ବିସରଣ ବେଗ ବଢ଼େ।
କଣିକା ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ: ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଆନ୍ତଃଅଣୁ ଆକର୍ଷଣ ବଳ (Force of attraction) ଥାଏ ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି ଧରି ରଖେ।

🧊 ୩. ପଦାର୍ଥର ତିନି ଅବସ୍ଥା (States of Matter)

ଗୁଣ	କଠିନ (Solid)	ତରଳ (Liquid)	ଗ୍ୟାସ (Gas)
ଆକାର	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ (ପାତ୍ର ଆକାର)	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ
ଆୟତନ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ
ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ	ସର୍ବାଧିକ	ମଧ୍ୟମ	ସର୍ବନିମ୍ନ
ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ ଓ ଗତିଜ ଶକ୍ତି	ସର୍ବନିମ୍ନ	ମଧ୍ୟମ	ସର୍ବାଧିକ
ସଙ୍କୋଚନଶୀଳତା	ନଗଣ୍ୟ	ଅଳ୍ପ	ଅଧିକ
ତରଳତା (ବୋହିବା)	ବୋହେ ନାହିଁ	ବୋହେ	ବୋହେ

🧠 ମନେରଖ: କଠିନ → ତରଳ → ଗ୍ୟାସ ଯିବା ବେଳେ — ଆକର୍ଷଣ ବଳ କମେ, କିନ୍ତୁ ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ ଓ ଗତିଜ ଶକ୍ତି ବଢ଼େ।

🌡️ ୪. ତାପମାତ୍ରା ସ୍କେଲ (Temperature Scale)

SI ଏକକ କେଲଭିନ୍ (Kelvin, K)। ସେଲସିୟସ୍ ଓ କେଲଭିନ୍ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ —

K = °C + 273 | °C = K − 273

ଉଦାହରଣ: 0°C = 273 K (ବରଫ ତରଳେ), 100°C = 373 K (ଜଳ ଫୁଟେ)।

🔄 ୫. ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ (Change of State)

ତାପମାତ୍ରା ବା ଚାପ ବଦଳାଇଲେ ପଦାର୍ଥ ଗୋଟିଏ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

ପରିବର୍ତ୍ତନ	ନାମ
କଠିନ → ତରଳ	ଗଳନ (Melting) — ତାପମାତ୍ରା = ଗଳନାଙ୍କ (Melting point)
ତରଳ → କଠିନ	ହିମାୟନ / ଜମିବା (Freezing)
ତରଳ → ଗ୍ୟାସ	ବାଷ୍ପୀଭବନ/ସ୍ଫୁଟନ (Boiling) — ତାପମାତ୍ରା = ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (Boiling point)
ଗ୍ୟାସ → ତରଳ	ଘନୀଭବନ (Condensation)
କଠିନ → ଗ୍ୟାସ (ସିଧାସଳଖ)	ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation) — ଯଥା ଗନ୍ଧକର୍ପୂର, ନାଫ୍ଥାଲିନ୍
ଗ୍ୟାସ → କଠିନ (ସିଧାସଳଖ)	ନିକ୍ଷେପଣ (Deposition)

⚠️ ଗୁପ୍ତତାପ (Latent Heat): ଗଳନାଙ୍କ/ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରେ ତାପ ଦେଲେ ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼େ ନାହିଁ — ଏହି ତାପ ଅବସ୍ଥା ବଦଳାଇବାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ।
• ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ: ୧ କି.ଗ୍ରା କଠିନକୁ ଗଳନାଙ୍କରେ ତରଳରେ ବଦଳାଇବାକୁ ଲାଗୁଥିବା ତାପ।
• ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପ: ୧ କି.ଗ୍ରା ତରଳକୁ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରେ ଗ୍ୟାସରେ ବଦଳାଇବାକୁ ଲାଗୁଥିବା ତାପ।

💨 ୬. ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation)

ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରୁ କମ୍ ତାପମାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ତରଳର ପୃଷ୍ଠରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବାଷ୍ପ ହେବାକୁ ବାଷ୍ପୀଭବନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏକ ପୃଷ୍ଠଭିତ୍ତିକ (surface) ପରିଘଟଣା (ସ୍ଫୁଟନ ହେଉଛି bulk ପରିଘଟଣା)।

❄️ ବାଷ୍ପୀଭବନ ଶୀତଳତା ଦିଏ: ବାଷ୍ପ ହେବାକୁ କଣିକା ଆଖପାଖରୁ ତାପ ଶୋଷେ, ତେଣୁ ପରିବେଶ ଥଣ୍ଡା ହୁଏ — ସେଥିପାଇଁ ଝାଳ ଶୁଖିଲେ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ, ମାଠିଆର ପାଣି ଥଣ୍ଡା ରହେ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ ବେଗ ବଢ଼େ ଯଦି — (୧) ପୃଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅଧିକ, (୨) ତାପମାତ୍ରା ଅଧିକ, (୩) ଆର୍ଦ୍ରତା (humidity) କମ୍, (୪) ପବନ ବେଗ ଅଧିକ।

🔬 ୭. ପଦାର୍ଥର ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା

ତିନି ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ — ପ୍ଲାଜମା (Plasma) (ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ଅତି ଉଚ୍ଚ ତାପରେ ଆୟନିତ ଗ୍ୟାସ; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା) ଓ ବୋଷ୍-ଆଇନଷ୍ଟାଇନ୍ ସଂଘନନ (BEC) (ପଞ୍ଚମ ଅବସ୍ଥା, ଅତି କମ୍ ତାପରେ)। ଭାରତୀୟ ବିଜ୍ଞାନୀ ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବୋଷଙ୍କ ଗଣନା ଆଧାରରେ ଆଇନଷ୍ଟାଇନ୍ BEC ର ପୂର୍ବାନୁମାନ ଦେଇଥିଲେ।

📏 ୮. କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପ ଓ ଏକକ (SI Units)

ମାପ	ଏକକ	ପ୍ରତୀକ
ତାପମାତ୍ରା	କେଲଭିନ୍	K
ଦୂରତା	ମିଟର	m
ବସ୍ତୁତ୍ୱ (Mass)	କିଲୋଗ୍ରାମ	kg
ଓଜନ (Weight)	ନିଉଟନ	N
ଆୟତନ	ଘନ ମିଟର	m³
ସାନ୍ଦ୍ରତା (Density)	କି.ଗ୍ରା/ମି³	kg m⁻³
ଚାପ (Pressure)	ପାସକାଲ୍	Pa

ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ — ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର

1ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତାପମାତ୍ରାକୁ ସେଲସିୟସ୍ ସ୍କେଲରେ ପରିଣତ କର।

ସୂତ୍ର: °C = K − 273 (a) 300 K = 300 − 273 = 27°C (b) 470 K = 470 − 273 = 197°C (c) 237 K = 237 − 273 = −36°C

2ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତାପମାତ୍ରାକୁ କେଲଭିନ୍ ସ୍କେଲରେ ପରିଣତ କର।

ସୂତ୍ର: K = °C + 273 (a) 27°C = 27 + 273 = 300 K (b) 100°C = 100 + 273 = 373 K (c) 273°C = 273 + 273 = 546 K (d) 0°C = 0 + 273 = 273 K (e) −20°C = −20 + 273 = 253 K

3କାରଣ ଦର୍ଶାଅ।

(a) ଗନ୍ଧକର୍ପୂର ଗୁଲି କିଛିଦିନ ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ: କାରଣ ଗନ୍ଧକର୍ପୂର ଏକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନଶୀଳ (sublimable) ପଦାର୍ଥ — ଏହା ତରଳ ନ ହୋଇ ସିଧାସଳଖ କଠିନରୁ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିଣତ ହୋଇ ବାୟୁରେ ମିଶିଯାଏ। (b) ଦୂରରୁ ଅତରର ବାସ୍ନା ମିଳେ: କାରଣ ଅତରର କଣିକା ବାଷ୍ପ ହୋଇ ସବୁବେଳେ ଗତି କରୁଥିବା ବାୟୁ କଣିକା ସହ ମିଶି (ବିସରଣ/diffusion) ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଡ଼ାଇଯାଏ।

4ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଆଧାରରେ ସାନରୁ ବଡ଼ କ୍ରମରେ ଲେଖ — ଜଳ, ଚିନି, ଅକ୍ସିଜେନ।

ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଗ୍ୟାସରେ ସର୍ବନିମ୍ନ, ତରଳରେ ମଧ୍ୟମ, କଠିନରେ ସର୍ବାଧିକ। ଏଠାରେ ଅକ୍ସିଜେନ = ଗ୍ୟାସ, ଜଳ = ତରଳ, ଚିନି = କଠିନ। ତେଣୁ ସାନରୁ ବଡ଼ କ୍ରମ (ascending): ଅକ୍ସିଜେନ < ଜଳ < ଚିନି।

5ଜଳର ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତାପମାତ୍ରାରେ କ'ଣ ହେବ?

(a) 25°C: ତରଳ (ଜଳ) ଅବସ୍ଥାରେ। (b) 0°C (ଗଳନାଙ୍କ): ବରଫ ଓ ଜଳ ଉଭୟ ଏକାଠି ରହନ୍ତି (କଠିନ ↔ ତରଳ)। (c) 373 K = 100°C (ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ): ଜଳ ଓ ବାଷ୍ପ ଉଭୟ ଏକାଠି ରହନ୍ତି (ତରଳ ↔ ଗ୍ୟାସ)।

6ନିମ୍ନ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ କାରଣ ଦିଅ।

(a) ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳ ତରଳ: (୧) ଜଳ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର, ତେଣୁ ଅଣୁ ଗତି/ଖସିପାରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଏକାଠି ରହନ୍ତି। (୨) ଜଳର ଗଳନାଙ୍କ (0°C) କକ୍ଷ ତାପମାତ୍ରାଠାରୁ କମ୍ ଓ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (100°C) ଅଧିକ, ତେଣୁ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଏହା ତରଳ ଥାଏ। (b) ଲୁହା ଆଲମାରୀ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ କଠିନ: (୧) ଲୁହା ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଅତି ଅଧିକ, ଅଣୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ରହନ୍ତି। (୨) ଲୁହାର ଗଳନାଙ୍କ ବହୁତ ଅଧିକ (କକ୍ଷ ତାପମାତ୍ରାଠାରୁ ବହୁ ଉପରେ), ତେଣୁ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଏହା କଠିନ ରହେ।

7ବରଫ ଓ ଜଳ ଉଭୟ 273 K ତାପମାତ୍ରାରେ ଅଛନ୍ତି। କିଏ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ଜଣାପଡ଼ିବ? କାହିଁକି?

ବରଫ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ଜଣାପଡ଼ିବ। କାରଣ: ବରଫ (କଠିନ)କୁ ତରଳ ଜଳରେ ବଦଳିବାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ (Latent heat of fusion) ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ତାପ ବରଫ ଆମ ହାତ/ପରିବେଶରୁ ଶୋଷି ନିଏ। ତେଣୁ ସମାନ ତାପମାତ୍ରା (273 K) ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବରଫ ଆମଠାରୁ ଅଧିକ ତାପ ନେଇଯାଏ ଓ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ।

8କିଏ ଅଧିକ ଦହନ (burn) ସୃଷ୍ଟି କରେ — ଫୁଟୁଥିବା ଜଳ ନା ବାଷ୍ପ?

ବାଷ୍ପ (Steam) ଅଧିକ ଗମ୍ଭୀର ଦହନ ସୃଷ୍ଟି କରେ। କାରଣ: 100°C ର ବାଷ୍ପ ଓ 100°C ର ଫୁଟୁଥିବା ଜଳ ସମାନ ତାପମାତ୍ରାର। କିନ୍ତୁ ବାଷ୍ପ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପ (Latent heat of vaporization) ବହନ କରିଥାଏ। ଚର୍ମ ଉପରେ ବାଷ୍ପ ପଡ଼ିଲେ ତାହା ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ଗୁପ୍ତତାପ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେଣୁ ଫୁଟୁଥିବା ଜଳ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ତାପ ଦେଇ ଅଧିକ ଗମ୍ଭୀର ଦହନ କରେ।

9ଚିତ୍ରର A, B, C, D, E ଓ F ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନର ନାମକରଣ କର।

(ଚିତ୍ର: କଠିନ ↔ ତରଳ ↔ ଗ୍ୟାସ; ଉପର ବାକ୍ସ = ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ାଅ/ଚାପ କମାଅ, ତଳ ବାକ୍ସ = ତାପମାତ୍ରା କମାଅ/ଚାପ ବଢ଼ାଅ) A (କଠିନ → ତରଳ) = ଗଳନ (Melting/Fusion)। B (ତରଳ → ଗ୍ୟାସ) = ବାଷ୍ପୀଭବନ/ସ୍ଫୁଟନ (Vaporization)। C (ଗ୍ୟାସ → ତରଳ) = ଘନୀଭବନ (Condensation)। D (ତରଳ → କଠିନ) = ହିମାୟନ/ଜମିବା (Freezing)। E (କଠିନ → ଗ୍ୟାସ) = ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation)। F (ଗ୍ୟାସ → କଠିନ) = ନିକ୍ଷେପଣ (Deposition)।

ଅତିରିକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଆଧାରିତ) — ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।

1ପଦାର୍ଥର କଣିକାର ତିନୋଟି ଗୁଣ ଲେଖ।

(୧) କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ ଥାଏ। (୨) କଣିକା ସବୁବେଳେ ଗତିଶୀଳ (ଗତିଜ ଶକ୍ତି ଥାଏ)। (୩) କଣିକା ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି।

2ବିସରଣ (Diffusion) କ'ଣ?

ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥର କଣିକା ଗତି କରି ଆପେ ଆପେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ମିଶିଯିବାକୁ ବିସରଣ କୁହାଯାଏ। ଯଥା — ବାୟୁରେ ଅତରର ବାସ୍ନା ଛଡ଼ାଇବା। ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ିଲେ ବିସରଣ ବେଗ ବଢ଼େ।

3ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation) କ'ଣ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ।

କଠିନ ପଦାର୍ଥ ତରଳ ନ ହୋଇ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ (ଓ ବିପରୀତ) ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେବାକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ କୁହାଯାଏ। ଯଥା — ଗନ୍ଧକର୍ପୂର, ନାଫ୍ଥାଲିନ୍, ଶୁଷ୍କ ବରଫ (dry ice)।

4ବାଷ୍ପୀଭବନ ଓ ସ୍ଫୁଟନ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ କେବଳ ତରଳର ପୃଷ୍ଠରୁ, ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରୁ କମ୍ ତାପମାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ଘଟେ (surface phenomenon)। ସ୍ଫୁଟନ ସମଗ୍ର ତରଳ ଭିତରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରେ ଘଟେ (bulk phenomenon)।

5ବାଷ୍ପୀଭବନ କାହିଁକି ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ?

ତରଳର ପୃଷ୍ଠ କଣିକା ବାଷ୍ପ ହେବାକୁ ଆଖପାଖ (ପାତ୍ର, ଶରୀର, ବାୟୁ)ରୁ ଆବଶ୍ୟକ ତାପ ଶୋଷି ନିଅନ୍ତି। ଫଳରେ ଆଖପାଖର ତାପମାତ୍ରା କମିଯାଏ ଓ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ। ତେଣୁ ଝାଳ ଶୁଖିଲେ ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ।

6ଗୁପ୍ତତାପ (Latent heat) କ'ଣ?

ଗଳନାଙ୍କ ବା ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରେ ପଦାର୍ଥକୁ ଅବସ୍ଥା ବଦଳାଇବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ତାପ, ଯାହା ଦେଲେ ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼େ ନାହିଁ — ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତତାପ କୁହାଯାଏ (ଗଳନର ଓ ବାଷ୍ପୀଭବନର)।

7(ଉଚ୍ଚସ୍ତର) ଗ୍ୟାସକୁ ସହଜରେ ସଙ୍କୁଚିତ କରାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କଠିନକୁ ନୁହେଁ — କାହିଁକି?

ଗ୍ୟାସ କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ ଥାଏ ଓ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ସର୍ବନିମ୍ନ, ତେଣୁ ଚାପ ଦେଲେ କଣିକା ପାଖାପାଖି ଆସି ଆୟତନ କମିଯାଏ (ସଙ୍କୁଚିତ)। କଠିନରେ କଣିକା ଅତି ପାଖାପାଖି ଓ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବନ୍ଧା, ଫାଙ୍କା ନଗଣ୍ୟ, ତେଣୁ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

8(ଉଚ୍ଚସ୍ତର) ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦିନେ ମାଠିଆର ଜଳ ଥଣ୍ଡା ରହେ କାହିଁକି?

ମାଠିଆର ଛୋଟ ଛିଦ୍ର ଦେଇ ଭିତର ଜଳ ବାହାରକୁ ଆସି ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୁଏ। ବାଷ୍ପୀଭବନ ବେଳେ ତାହା ମାଠିଆ ଭିତର ଜଳରୁ ତାପ ଶୋଷି ନିଏ, ଫଳରେ ଭିତର ଜଳ ଥଣ୍ଡା ରହେ।