वराहोपाख्यानम्

पुरासीत् विन्ध्याद्रेर्गुहायां कश्चित् बुद्धांशसंभवो वराहः सुहृदा मर्कटेन समम्। स सर्वसत्त्वहितकृत् तेन सख्या युतः सदातिथीन् पूजयन् स्वोचितैः नियमैः कालमनयत्। एकदा तत्र पञ्च वासरान् दुर्दिनमभवत्। तत्र अविच्छिन्नजलधारया प्राणिनां यावत् दुःखमभूत्, तन्न केनापि वर्णयितुं शक्यते।

पञ्चमेऽहनि निशि कपिना बन्धुना सहितस्य सुप्तस्य वराहस्य गुहाद्वारि कश्चित् भार्यासुतयुतः सिंहः समाययौ। स सिंहस्तत्र दुर्दिने तां सिंहीमवादीत्, "प्रिये! अद्य प्राणिनो यदि न प्राप्नोमि, तदा क्षुधया मरिष्यामि।" तदाकर्ण्य सिंही अवोचत् "नाथ! सर्वथा एव वयं क्षुधया न जीवामः। तदेकां मां भुक्त्वा युवां जीवतम्। त्वं हि मे प्रभुः, अयञ्च पुत्रः प्राणभूतः आवयोः सर्वस्वम्, अतो मदीयेन कायेन युवयोः गतिरस्तु।"

एवमन्योन्यसन्तापं जल्पतोस्तयोः दैवात् प्रबुद्धः स महाशयो वराहः शुश्राव। स संहृष्टः अचिन्तयत्, "दिष्ट्या क्वेयं निशा, क्व च दुर्दिनं, क्व वा ईदृशातिथिलाभः। अहो मे भाग्यम्? किमनेन क्षणविनाशिना कुदेहेन? इमं दत्त्वा अहमतिथीन् तर्पयामि।" इत्यालोच्य स वराहः निर्गत्य स्निग्धया गिरा तं सिंहं जगाद, "भद्र! मा विषादस्त्वया कार्यः। ससुतस्य सदारस्य ते अहं भक्ष्यः प्राप्तः। तन्मां भुङ्क्ष्व।"

अथ शूकरेण एवमुक्तः केशरी हृष्टः भार्यामवादीत् — "प्रिये! पूर्वमयं शिशुः भुङ्क्ताम्, ततोऽहं भोक्ष्ये। अनन्तरं त्वं भोक्ष्यसे।" तया तथेत्युक्ते पूर्वं सिंहशावकेन भक्षिते ततः सिंहः तस्य क्रोडस्य मांसानि भोक्तुमुपचक्रमे। भुजानं तं स महासत्त्वः शूकरः प्रोवाच, "भद्र! शीघ्रं मे रक्तं पिब यावत् भूमौ न लीयते। पश्चात् मांसैश्च तृप्यस्व, शेषं ते प्रिया अश्नातु।"

इति श्रुत्वा सिंहेन क्रमात् भुक्त्वा अस्थिशेषतां नीतोऽपि शूकरः प्राणैः न व्ययुज्यत। अत्रावसरे सा सिंही क्षुधार्त्ता तत्र व्यपद्यत। स च सिंहः ससुतः क्वापि अगात्। रजनी च क्षयमयासीत्।

अत्रान्तरे प्रबुद्धः स सखा मर्कटः तं वराहं तथाभूतं दृष्ट्वा ससम्भ्रममप्राक्षीत्, "सखे! केन ते इयमवस्था कृता, ब्रूहि यदि ते शक्तिरस्ति।" तदाकर्ण्य धीरः स शूकरः अतिकृच्छ्रेण तद् यथावृत्तमवदत्। ततो रुदन् स कपिस्तं पादयोः प्रणिपत्याब्रवीत्, "सखे! त्वं देवांशः, येनात्मा तिर्यक्त्वात् मोचितः। किञ्चिदभिलषितं मे ब्रूहि तदहं ते संसाधयामि।" इति तेन कपिनोक्तः स वराहः प्रत्यब्रवीत्, "वयस्य! यो मे अभिलाषः, स विधिनापि दुःसाध्यः। येन पश्यतो मे इयं तपस्विनी सिंही मृता। इयं पुनः पूर्वाङ्गं संप्राप्य प्राप्तजीविता मां भुक्त्वा तृप्यतु इति मे चेतो वाञ्छति।"

एवंवादिनं तं धर्मः स्वयं प्रत्यक्षीभूय पाणिना परामृश्य दिव्यदेहं मुनीन्द्रम् उवाच! "भद्र! मयैव इयं माया कृता। त्वया नु अखण्डसत्त्वेन परार्थप्राणदायिना मामपि विजित्य धर्मस्य पराकाष्ठा दर्शिता।"

तदाकर्ण्य स मुनीन्द्रः पुरः स्थितं धर्ममालोक्य अब्रवीत् — "देव! अस्मिन् सख्यौ मर्कटे असन्त्यक्ततिर्यक्त्वे इयं प्राप्तापि मुनीन्द्रता न मां प्रीणाति।" एतदाकर्ण्य धर्मस्तमपि मर्कटं मुनिमकार्षीत्। महद्भिः सह संगतिः ध्रुवं महते फलाय। अथ स धर्मः तिरोदधे। सा मृता सिंही चान्तर्दधे॥ (जातककथा)