📖 ପାଠ ୪ — ବିନିର୍ମାଣ ଉଦ୍ୟୋଗ: ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ।
ପାଠ ୪ — ବିନିର୍ମାଣ ଉଦ୍ୟୋଗ (Manufacturing Industries)
📌 ୧. ବିନିର୍ମାଣ ଉଦ୍ୟୋଗ କ'ଣ?
କଞ୍ଚାମାଲକୁ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରି ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟର ପ୍ରସ୍ତୁତ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରିବାକୁ ବିନିର୍ମାଣ କୁହାଯାଏ (କପାରୁ ଲୁଗା, ଲୌହରୁ ଇସ୍ପାତ, ଆଖୁରୁ ଚିନି)।
ଶିଳ୍ପ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ। ଏହା ରୋଜଗାର ଦିଏ, କୃଷି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା କମାଏ, ଆୟ ବଢ଼ାଏ ଓ ଦେଶକୁ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ କରେ। ଏଣୁ ଏହାକୁ "ଆର୍ଥିକ ବିକାଶର ଚାଳିକା ଶକ୍ତି" କୁହାଯାଏ।
🏭 ୨. ଉଦ୍ୟୋଗର ପ୍ରକାର
ବିନିର୍ମାଣ ଉଦ୍ୟୋଗ କୃଷି ଆଧାରିତ ବସ୍ତ୍ର, ଚିନି, କାଗଜ, ଖାଦ୍ୟ ଖଣିଜ ଆଧାରିତ ଇସ୍ପାତ, ସିମେଣ୍ଟ, ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଚିତ୍ର: ଉଦ୍ୟୋଗର ପ୍ରକାର
କଞ୍ଚାମାଲ ଆଧାରରେ: କୃଷି ଆଧାରିତ (ବସ୍ତ୍ର, ଚିନି, କାଗଜ, ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ) ଓ ଖଣିଜ ଆଧାରିତ (ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ, ସିମେଣ୍ଟ, ଆଲୁମିନିୟମ୍)।ଆକାର ଆଧାରରେ: କୁଟୀର ଶିଳ୍ପ (ଘରୋଇ, ହସ୍ତନିର୍ମିତ), କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ ଓ ବୃହତ୍ ଶିଳ୍ପ (ବଡ଼ କାରଖାନା)।ମାଲିକାନା ଆଧାରରେ: ସରକାରୀ (ପବ୍ଲିକ୍), ଘରୋଇ (ପ୍ରାଇଭେଟ୍) ଓ ମିଶ୍ର।
📍 ୩. ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟକ କାରଣ
ଏକ ଉଦ୍ୟୋଗ କେଉଁଠି ସ୍ଥାପିତ ହେବ, ତାହା ଅନେକ କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ — କଞ୍ଚାମାଲର ଉପଲବ୍ଧତା, ଶକ୍ତି (ବିଦ୍ୟୁତ୍/କୋଇଲା), ଶ୍ରମିକ, ପରିବହନ ସୁବିଧା, ବଜାର ନିକଟତା, ଜଳ, ପୁଞ୍ଜି ଓ ସରକାରୀ ନୀତି।
🌫️ ୪. ଉଦ୍ୟୋଗ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
ଉଦ୍ୟୋଗ ଆର୍ଥିକ ଲାଭ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା ଓ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ କରେ। ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ — ବର୍ଜ୍ୟଜଳ ପରିଶୋଧନ ପ୍ଲାଣ୍ଟ, ଚିମିନିରେ ଫିଲ୍ଟର, ବର୍ଜ୍ୟ ପୁନଃଚକ୍ରୀକରଣ, ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବୋର୍ଡର ନିୟମ ପାଳନ ଆବଶ୍ୟକ।
🧠 ମନେରଖ: କୃଷି ଆଧାରିତ=ବସ୍ତ୍ର/ଚିନି। ଖଣିଜ ଆଧାରିତ=ଇସ୍ପାତ/ସିମେଣ୍ଟ। ୩ ଆକାର, ୩ ମାଲିକାନା।
⭐ ପରୀକ୍ଷାରେ: ① କୃଷି vs ଖଣିଜ ଆଧାରିତ (ଚିତ୍ର)। ② ଆକାର/ମାଲିକାନା ବର୍ଗୀକରଣ। ③ ଅବସ୍ଥାନ କାରଣ। ④ ଉଦ୍ୟୋଗ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
📘 Textbook Question Answers
1 ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛ। (a) ବକ୍ସାଇଟ କେଉଁ ଉଦ୍ୟୋଗର କଞ୍ଚାମାଲ? (i) ଲୁହା (ii) ଆଲୁମିନିୟମ (iii) ତମ୍ବା (iv) ସିମେଣ୍ଟ ✔ (ii) ଆଲୁମିନିୟମ।
ବକ୍ସାଇଟ (Bauxite) ଆଲୁମିନିୟମର ମୁଖ୍ୟ ଖଣିଜ (ore), ତେଣୁ ଏହା ଆଲୁମିନିୟମ ଉଦ୍ୟୋଗର କଞ୍ଚାମାଲ।
2 (b) କେଉଁ ସଂସ୍ଥାଟି ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦନ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ? (i) SAIL (ii) NALCO (iii) OIL (iv) BALCO ✔ (i) SAIL।
SAIL (Steel Authority of India Limited) ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। NALCO/BALCO ଆଲୁମିନିୟମ, OIL ତୈଳ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ।
3 (c) କେଉଁଟି ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ ସଂସ୍ଥା ନୁହେଁ? (i) SAIL (ii) TISCO (iii) NALCO (iv) IDCO ✔ (ii) TISCO।
TISCO (Tata Iron and Steel Company) ଏକ ଘରୋଇ (Tata) ସଂସ୍ଥା; SAIL, NALCO, IDCO ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ (ସରକାରୀ) ସଂସ୍ଥା।
4 (d) କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ରେଲଡ଼ବା ତିଆରି ହୁଏ? (i) କପୁରଥାଲା (ii) ବାରାଣାସୀ (iii) ପେରାମ୍ବୁର (iv) କୋଲକାତା ✔ (iii) ପେରାମ୍ବୁର।
ତାମିଲନାଡ଼ୁର ପେରାମ୍ବୁର (Integral Coach Factory)ରେ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ରେଲଡ଼ବା ତିଆରି ହୁଏ। (ବାରାଣାସୀ = ରେଲ ଇଞ୍ଜିନ।)
5 ଭାରତ ମାନଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଅ — (a) ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ (b) ଲୌହଇସ୍ପାତ (c) ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ (d) ଉଡ଼ାଜାହାଜ କାରଖାନା। (a) ଜାହାଜ ନିର୍ମାଣ: ବିଶାଖାପାଟନମ୍, କୋଚିନ୍, କୋଲକାତା (ଗାର୍ଡେନ୍ ରିଚ୍), ମୁମ୍ବାଇ (ମାଜଗାଓଁ)।
(b) ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ: ରାଉରକେଲା, ଭିଲାଇ, ଦୁର୍ଗାପୁର, ବୋକାରୋ, ଜାମସେଦପୁର।
(c) ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍: ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ।
(d) ଉଡ଼ାଜାହାଜ: ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ (HAL)।
6 ପୂରା ନାମ ଲେଖ — IISCO, SAIL, TISCO, NALCO, MNC। IISCO — Indian Iron and Steel Company
SAIL — Steel Authority of India Limited
TISCO — Tata Iron and Steel Company
NALCO — National Aluminium Company
MNC — Multi-National Company (ବହୁ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀ)
7 (a) ବିନିର୍ମାଣ ଉଦ୍ୟୋଗ କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝାଯାଏ? କଞ୍ଚାମାଲକୁ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରମ ସାହାଯ୍ୟରେ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ନୂତନ ଉପଯୋଗୀ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରିଣତ କରୁଥିବା ଉଦ୍ୟୋଗକୁ ବିନିର୍ମାଣ (Manufacturing) ଉଦ୍ୟୋଗ କୁହାଯାଏ। ଯଥା: କାର୍ପାସରୁ କପଡ଼ା, ଲୌହ ଖଣିଜରୁ ଇସ୍ପାତ।
8 (b) ପ୍ରାଥମିକ ଉଦ୍ୟୋଗ କ'ଣ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ। ପ୍ରକୃତିରୁ ସିଧାସଳଖ କଞ୍ଚାମାଲ/ଉତ୍ପାଦ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା ଉଦ୍ୟୋଗକୁ ପ୍ରାଥମିକ ଉଦ୍ୟୋଗ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: କୃଷି, ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷ, ଖଣି ଖନନ, ଅରଣ୍ୟଜାତ ଉତ୍ପାଦ ସଂଗ୍ରହ।
9 (c) ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ କ'ଣ? ଏକ ଉଦାହରଣ ଦିଅ। ଯେଉଁ ଶିଳ୍ପର ଉତ୍ପାଦ ଅନ୍ୟ ଶିଳ୍ପର କଞ୍ଚାମାଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ (Basic Industry) କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପ, ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଶିଳ୍ପ।
10 (d) ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ କ'ଣ? କଞ୍ଚାମାଲ, ଭୂମି (ଜମି), ଶକ୍ତି (electricity/coal), ଜଳ ଓ ଅନୁକୂଳ ଜଳବାୟୁ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାଦାନ।
11 (e) ଯୌଥ ଶିଳ୍ପ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଯେଉଁ ଶିଳ୍ପକୁ ସରକାର ଓ ଘରୋଇ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶକ ମିଳିତ ଭାବେ ପୁଞ୍ଜି ଲଗାଇ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଯୌଥ ବା ମିଳିତ ଶିଳ୍ପ (Joint sector) କୁହାଯାଏ।
12 (f) MNC ବା ବହୁ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀ କ'ଣ? ଯେଉଁ କମ୍ପାନୀ ଏକାଧିକ ଦେଶରେ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବ୍ୟବସାୟ କରେ, ତାହାକୁ ବହୁ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀ (Multi-National Company) କୁହାଯାଏ।
13 (b) ଶିଳ୍ପର ବିଭାଗୀକରଣ (classification) କର। ଶିଳ୍ପକୁ ଚାରି ଆଧାରରେ ଭାଗ କରାଯାଏ:
(1) ଆକାର ଅନୁସାରେ: କୁଟୀର, କ୍ଷୁଦ୍ର, ବୃହତ୍।
(2) ଉତ୍ପାଦ ଅନୁସାରେ: ମୌଳିକ/ଭାରୀ, ଖାଉଟି/ହାଲୁକା।
(3) କଞ୍ଚାମାଲ ଉସ ଅନୁସାରେ: କୃଷିଭିତ୍ତିକ, ଜଙ୍ଗଲଭିତ୍ତିକ, ପଶୁଭିତ୍ତିକ, ଖଣିଜଭିତ୍ତିକ।
(4) ସ୍ୱତ୍ୱାଧିକାର ଅନୁସାରେ: ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ, ଘରୋଇ, ମିଳିତ (ଯୌଥ), ସମବାୟ।
14 (c) ଶିଳ୍ପଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ କ'ଣ? ଏହା କିପରି ରୋକାଯାଇପାରିବ? ଶିଳ୍ପକାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ, ବିଷାକ୍ତ ଗ୍ୟାସ୍, ବର୍ଜ୍ୟଜଳ ଓ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ମୃତ୍ତିକାକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିବାକୁ ଶିଳ୍ପଜନିତ ପ୍ରଦୂଷଣ କୁହାଯାଏ।
ରୋକିବା: ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବେ ଶିଳ୍ପ ସ୍ଥାପନ, ବର୍ଜ୍ୟଜଳ ବିଶୋଧନ, ବର୍ଜ୍ୟ ପୁନଃଚକ୍ରୀକରଣ, ଫିଲ୍ଟର/ଅବକ୍ଷେପକ (precipitator) ବ୍ୟବହାର, ଏରୋସଲ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବୃକ୍ଷରୋପଣ।
15 ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ। (a) କୁଟୀର ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ (b) ମୌଳିକ ଓ ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପ (a) କୁଟୀର ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପ:
କୁଟୀର: ଘରେ, ପରିବାର ଶ୍ରମରେ, ହାତ ଉପକରଣ, ଅଳ୍ପ ପୁଞ୍ଜି (ଯଥା ହସ୍ତତନ୍ତ, ମୃତ୍ଶିଳ୍ପ)।
କ୍ଷୁଦ୍ର: ଯନ୍ତ୍ର ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି, ଭଡ଼ା ଶ୍ରମିକ, ଅଧିକ ପୁଞ୍ଜି (ଯଥା ସାବୁନ, କାଗଜ)।
(b) ମୌଳିକ ଓ ଖାଉଟି ଶିଳ୍ପ:
ମୌଳିକ: ଉତ୍ପାଦ ଅନ୍ୟ ଶିଳ୍ପର କଞ୍ଚାମାଲ (ଯଥା ଇସ୍ପାତ)।
ଖାଉଟି: ଉତ୍ପାଦ ସିଧା ଉପଭୋକ୍ତା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି (ଯଥା ସାବୁନ, ଚା)।
16 (c) ମିଳିତ (ଯୌଥ) ଓ ସମବାୟ ଶିଳ୍ପ (d) ଭାରୀ ଓ ହାଲୁକା ଶିଳ୍ପ (e) ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ ଓ ଘରୋଇ ଶିଳ୍ପ (c) ମିଳିତ/ଯୌଥ: ସରକାର + ଘରୋଇ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶକ ମିଳିତ ଭାବେ। ସମବାୟ: ଉତ୍ପାଦକ/ଶ୍ରମିକମାନେ ମିଶି ସମବାୟ ଭିତ୍ତିରେ (ଯଥା ଚିନି ସମବାୟ)।
(d) ଭାରୀ: ବଡ଼ ଆକାର, ଭାରୀ କଞ୍ଚାମାଲ/ଉତ୍ପାଦ (ଇସ୍ପାତ, ଯନ୍ତ୍ର)। ହାଲୁକା: ଛୋଟ, ହାଲୁକା ଉତ୍ପାଦ (ଘଣ୍ଟା, ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍)।
(e) ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ: ସରକାରଙ୍କ ମାଲିକାନା (SAIL)। ଘରୋଇ: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ/ବେସରକାରୀ ମାଲିକାନା (TISCO)।
17 କାରଣ ଦର୍ଶାଅ (a–e)। (a) ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ କାରଖାନା କଞ୍ଚାମାଲ ପାଖରେ ସ୍ଥାପିତ → ଲୌହ ଖଣିଜ ଓ କୋଇଲା ଭାରୀ ଓ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ; ଦୂରକୁ ପରିବହନ ମହଙ୍ଗା।
(b) ମଟର ନିର୍ମାଣ କାରଖାନା ବଡ଼ ସହର ପାଖରେ → ଏଠାରେ ଶ୍ରମିକ, ପୁଞ୍ଜି, ବଜାର, ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ଓ ପରିବହନ ସୁବିଧା ମିଳେ।
(c) ଲୌହ-ଇସ୍ପାତ = ମୌଳିକ ଶିଳ୍ପ → ଏହାର ଉତ୍ପାଦ (ଇସ୍ପାତ) ଅନେକ ଶିଳ୍ପର କଞ୍ଚାମାଲ।
(d) ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ = ଭାରତର ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ରାଜଧାନୀ → ଅନେକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍/IT ଶିଳ୍ପ, ଦକ୍ଷ ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନୁକୂଳ ଜଳବାୟୁ।
(e) ରାସାୟନିକ କାରଖାନା ଜନବସ୍ତି ପାଇଁ ସମସ୍ୟା → ବିଷାକ୍ତ ଗ୍ୟାସ୍, ବର୍ଜ୍ୟଜଳ ଓ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷିତ କରି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ।