ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ: ଭାରତ — ଆକାର ଓ ଅବସ୍ଥିତି

ଭାରତ ପରିଚୟ

ପୃଥିବୀର ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରୁ ଆମ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତା ଅନ୍ୟତମ। ଭାରତ ପୃଥିବୀର ସର୍ବବୃହତ୍ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ୧୨୧ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ଆମ ଦେଶର ସ୍ଥାନ ବିଶ୍ୱରେ ଦ୍ୱିତୀୟ।

ଅବସ୍ଥିତି (Location)

ଭାରତ ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ, ଏସିଆ ମହାଦେଶର ଦକ୍ଷିଣାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ।

• ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡ ୮°୪' ଉ. ରୁ ୩୭°୬' ଉ. ଅକ୍ଷାଂଶ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ୬୮°୭' ପୂ. ରୁ ୯୭°୨୫' ପୂ. ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି।
• କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି (୨୩°୩୦' ଉ.) ଭାରତର ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ ଯାଇ ଦେଶକୁ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛି। ତେଣୁ ଭାରତ ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଓ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ମଣ୍ଡଳରେ ରହିଛି।

ଭାରତର ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ରାଘିମା ବିସ୍ତାର ପ୍ରାୟ ୩୦°; ତେଣୁ ପୂର୍ବତମ (ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ) ଓ ପଶ୍ଚିମତମ (ଗୁଜରାଟ) ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟର ବ୍ୟବଧାନ ପ୍ରାୟ ୨ ଘଣ୍ଟା। ଅର୍ଥାତ୍ ଅରୁଣାଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦ୍ୱାରକା (ଗୁଜରାଟ) ଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨ ଘଣ୍ଟା ଆଗରୁ ହୁଏ।

ଆକାର (Size)

• ଭାରତର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୩.୨୮ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି. — ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥିବୀର ମୋଟ ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ମାତ୍ର ୨.୪ ପ୍ରତିଶତ।
• କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତ ପୃଥିବୀର ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ।
• ସ୍ଥଳଭାଗର ସୀମାରେଖା ପ୍ରାୟ ୧୫,୨୦୦ କି.ମି.; ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡ ଓ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ମିଶାଇ ଉପକୂଳରେଖାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୭,୫୦୦ କି.ମି.ରୁ ଅଧିକ।

କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀର ୭ଟି ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ (ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.)

ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ

ଭାରତ ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡ ଓ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ନେଇ ଗଠିତ —

• ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ — ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ।
• ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ — ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଆରବ ସାଗରରେ।

ଭାରତର ଚରମ ବିନ୍ଦୁ (Extreme Points)

ଆମର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ

ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଭାରତ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ। ଭାରତର ସ୍ଥଳ ସୀମାରେଖା —

• ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ — ପାକିସ୍ତାନ
• ଉତ୍ତରରେ — ଚୀନ୍, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ
• ପୂର୍ବରେ — ବାଂଲାଦେଶ, ମିଆଁମାର

ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ଆମ ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଓ ମାଲଦ୍ୱୀପ — ଦୁଇଟି ଦ୍ୱୀପରାଷ୍ଟ୍ର। ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଭାରତର ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡରୁ ପଲ୍କ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍ ହୋଇଛି।

ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ

ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ୍ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାରତ ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ।

୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ରାଜଧାନୀ

💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା