ଭୌତିକ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଭୂ-ରୂପର ସୃଷ୍ଟି
ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭୂ-ରୂପ ଦେଖାଯାଏ — ପର୍ବତ, ମାଳଭୂମି, ସମତଳ ଭୂମି, ମରୁଭୂମି ଓ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ। ଶିଳା ଓ ଏହାର ସୃଷ୍ଟି ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ବିଜ୍ଞାନକୁ ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନ (Geology) ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କୁ ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନୀ (Geologist) କୁହାଯାଏ।
ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ (Continental Drift Theory)
ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଆଜିର ସାତୋଟି ମହାଦେଶ ପରସ୍ପର ସହ ସଂଲଗ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ବିଶାଳ ମହାଦେଶର ନାମ ଥିଲା ପାଞ୍ଜିଆ (Pangaea)।
- ପାଞ୍ଜିଆର ଉତ୍ତରାଂଶକୁ ଲରେସିଆ (Laurasia) — ଉତ୍ତର ଆମେରିକା, ଗ୍ରୀନ୍ଲ୍ୟାଣ୍ଡ, ୟୁରୋପ ଓ ଏସିଆର ଅଧିକାଂଶ।
- ଦକ୍ଷିଣଭାଗକୁ ଗଣ୍ଡୱାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡ (Gondwanaland) — ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକା, ଆଫ୍ରିକା, ମାଲାଗାସୀ, ଆରବ, ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଭାରତ, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଓ ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକା।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପାଞ୍ଜିଆ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଆଜିର ମହାଦେଶ ଓ ମହାସାଗର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏହାକୁ ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ କୁହାଯାଏ।
ଟେଥିସ୍ ସାଗର ଓ ହିମାଳୟ: ଆଜି ଯେଉଁଠି ହିମାଳୟ ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତ ସମତଳ, ସେଠାରେ ଏକଦା ଟେଥିସ୍ (Tethys) ନାମକ ଏକ ଅଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ଥିଲା। ଗଣ୍ଡୱାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଉତ୍ତରକୁ ଗତି କରିବାରୁ ଟେଥିସ୍ର ତଳ ପଟୁମାଟି ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗ (ଭଙ୍ଗିଲ/fold) ସୃଷ୍ଟି ହେବାରୁ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଗଠିତ ହେଲା। ତେଣୁ ହିମାଳୟକୁ ତରୁଣ ଭଙ୍ଗିଲ ପର୍ବତ (young fold mountain) କୁହାଯାଏ।
ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ (Plate Tectonics)
ପ୍ଲେଟ୍ ସଂଚଳନ ମତବାଦ ଅନୁସାରେ ଭୂତ୍ୱକ ୭ଟି ବୃହତ୍ ଓ ୨୦ଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ଲେଟ୍ରେ ବିଭାଜିତ। ୭ଟି ବୃହତ୍ ପ୍ଲେଟ୍ ହେଲା —
(କ) ୟୁରେସିଆ ପ୍ଲେଟ୍ (ଖ) ଭାରତ-ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ପ୍ଲେଟ୍ (ଗ) ଉତ୍ତର ଆମେରିକା ପ୍ଲେଟ୍ (ଘ) ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକା ପ୍ଲେଟ୍ (ଙ) ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ପ୍ଲେଟ୍ (ଚ) ଆଫ୍ରିକୀୟ ପ୍ଲେଟ୍ (ଛ) ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକା ପ୍ଲେଟ୍।
ଭୂଅଭ୍ୟନ୍ତରରେ ଆଣବିକ ଅବକ୍ଷୟ (Radioactive decay) ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ତାପ ଶିଳାକୁ ତରଳାଇ ଦିଏ ଓ ପରିଚଳନ (convection) ସୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ଲେଟ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଗତି ପ୍ରଦାନ କରେ।
ପ୍ଲେଟ୍ ଗତିର ପ୍ରକାର
- ପରସ୍ପରମୁଖୀ (Convergent): ଦୁଇଟି ପ୍ଲେଟ୍ ପରସ୍ପର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରି ଧକ୍କା ଖାଆନ୍ତି → ଭଙ୍ଗ/ପର୍ବତ ସୃଷ୍ଟି।
- ବିପରୀତମୁଖୀ (Divergent): ଦୁଇଟି ପ୍ଲେଟ୍ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଆନ୍ତି → ଫାଟ (fault) ସୃଷ୍ଟି।
- ରକ୍ଷଣଶୀଳ (Conservative): ଦୁଇଟି ପ୍ଲେଟ୍ ପରସ୍ପରକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରି ପାଖ ଦେଇ ଗତି କରନ୍ତି।
ଭାରତର ୬ଟି ଭୌତିକ ବିଭାଗ (Physiographic Units)
ଭୂମିରୂପ, ଢାଲୁ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଆଧାରରେ ଭାରତକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ୬ଟି ଭୌତିକ ବିଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି —
| କ୍ରମ | ଭୌତିକ ବିଭାଗ |
|---|
| କ | ଉତ୍ତରସ୍ଥ ପର୍ବତମାଳା (ହିମାଳୟ) |
| ଖ | ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳ ଭୂମି |
| ଗ | ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି |
| ଘ | ଭାରତୀୟ ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ |
| ଙ | ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଭୂମି |
| ଚ | ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ |
(କ) ଉତ୍ତରସ୍ଥ ପର୍ବତମାଳା — ହିମାଳୟ
ଅନେକ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଆମ ଦେଶର ଉତ୍ତର ସୀମାରେ ପ୍ରାୟ ୩୬୦୦ କି.ମି. ଦୀର୍ଘ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ। ପ୍ରସ୍ଥ ଅରୁଣାଚଳରେ ୧୫୦ କି.ମି. ରୁ କାଶ୍ମୀରରେ ୪୦୦ କି.ମି.। ହିମାଳୟ = ହିମ (ବରଫ) + ଆଳୟ (ଘର) = 'ବରଫର ଘର'।
କାରାକୋରମ: ପାମିର ମାଳଭୂମିରୁ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିଥିବା ପର୍ବତମାଳା। ଏଥିରେ K2 (ଗଡ଼ଉଇନ ଅଷ୍ଟିନ) ଅବସ୍ଥିତ — ଏହା ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ। ସିଆଚିନ୍ ହିମବାହର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୭୫ କି.ମି.।
ହିମାଳୟର ତିନୋଟି ସମାନ୍ତର ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ (ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର)
| ଶ୍ରେଣୀ | ଉଚ୍ଚତା / ଲକ୍ଷଣ |
|---|
| ସିଓ୍ୱାଲିକ୍ (ବାହ୍ୟ ହିମାଳୟ) | ସର୍ବନିମ୍ନ, ୧୦୦୦–୧୨୦୦ ମିଟର; ପ୍ରସ୍ଥ ୧୦–୫୦ କି.ମି.; ଉପତ୍ୟକାକୁ ଦୁନ୍ (Doon) କୁହାଯାଏ (ଯଥା ଡେରାଡୁନ୍) |
| ହିମାଚଳ (ମଧ୍ୟ/ଲଘୁ ହିମାଳୟ) | ୪୦୦୦–୪୫୦୦ ମିଟର; ପ୍ରସ୍ଥ ~୮୦ କି.ମି.; ପିରପାଞ୍ଜାଲ, ଧଉଲାଧର, ମହାଭାରତ ଶ୍ରେଣୀ; ସିମଲା, ଡାର୍ଜିଲିଂ, ନୈନିତାଲ ଭଳି ପାର୍ବତ୍ୟ ସହର |
| ହିମାଦ୍ରୀ (ବୃହତ୍/ମହାନ ହିମାଳୟ) | ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ହାରାହାରି ୬୦୦୦ ମିଟରରୁ ଅଧିକ; ଏଭରେଷ୍ଟ, କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଘା, ନଙ୍ଗାପର୍ବତ, ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା, ନନ୍ଦାଦେବୀ ଏଠାରେ; ବର୍ଷସାରା ବରଫାବୃତ |
ମୁଖ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗ: ଏଭରେଷ୍ଟ (୮୮୪୮ ମି. — ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ନେପାଳ), କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଘା (୮୫୯୮ ମି. — ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସିକ୍ମ), ନଙ୍ଗାପର୍ବତ (୮୧୨୬ ମି.), ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା (୮୦୭୮ ମି.), ନନ୍ଦାଦେବୀ (୭୮୧୭ ମି.)।
ହିମାଳୟର ଆଞ୍ଚଳିକ ବିଭାଗ (ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବ)
- କାଶ୍ମୀର ହିମାଳୟ (ସିନ୍ଧୁ–ସତଲେଜ ମଧ୍ୟରେ), ହିମାଚଳ ହିମାଳୟ
- କୁମାୟୁନ ହିମାଳୟ (ସତଲେଜ–କାଳୀ ମଧ୍ୟରେ), ନେପାଳ ହିମାଳୟ (କାଳୀ–ତିସ୍ତା), ଆସାମ ହିମାଳୟ (ତିସ୍ତା–ଦିହାଙ୍ଗ)
ପୂର୍ବାଚଳ: ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର (ଦିହାଙ୍ଗ) ପରେ ହିମାଳୟ ହଠାତ୍ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବାଙ୍କି ଭାରତର ପୂର୍ବ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ — ଏହାକୁ ପୂର୍ବାଚଳ କୁହାଯାଏ (ପାଟକୋଇବମ୍, ନାଗାପର୍ବତ, ମିଜୋ ଓ ଲୁସାଇ)।
ଗିରିପଥ (passes): କାରାକୋରମ, ଜୋଜିଲା (ଜ-କା), ସିପ୍କିଲା (ହି.ପ୍ର.), ନାଥୁଲା (ସିକ୍ମ), ବୋମଡିଲା (ଅରୁଣାଚଳ)।
(ଖ) ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳ ଭୂମି
ଏହା ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀତ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ଆନୀତ ଉର୍ବର ପଟୁମାଟିରେ ଗଠିତ। ଦୈର୍ଘ୍ୟ ~୨୪୦୦ କି.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ ୨୪୦–୩୨୦ କି.ମି., କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ~୭ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କି.ମି.। ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା ଯୋଗୁଁ ଏହା ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଅଞ୍ଚଳ।
ଏହାକୁ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ — ପଞ୍ଜାବ ସମତଳ, ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳ।
ଦୋଆବ୍: 'ଦୋ' = ଦୁଇ, 'ଆବ' = ଜଳ → ଦୁଇ ନଦୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସମତଳ। ପଞ୍ଜାବ = 'ପଞ୍ଜ' (ପାଞ୍ଚ) + 'ଆବ' (ଜଳ) = ପାଞ୍ଚ ନଦୀର ଦେଶ (ଝେଲମ, ଚେନାବ, ରାବି, ବେୟାସ, ସତଲେଜ)।
ସମତଳ ଭୂମିର ଭୂ-ଲକ୍ଷଣ
- ଭାବର (Bhabar): ସିଓ୍ୱାଲିକ ତଳେ ୮–୧୬ କି.ମି. ପ୍ରସ୍ଥର ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠି ନଦୀ ଜଳ ଭୂମିଗତ ହୋଇଯାଏ।
- ତରାଇ (Terai): ଭାବର ଦକ୍ଷିଣରେ ଜଳ ପୁନର୍ବାର ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଆସୁଥିବା ସତସତିଆ, ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ।
- ଭାଙ୍ଗର (Bhangar): ପୁରାତନ ପଟୁମାଟିର ଉଚ୍ଚ ଅଞ୍ଚଳ; 'କଙ୍କର' (ଚୂନଗୋଡ଼ି) ଦେଖାଯାଏ।
- ଖଦର (Khadar): ବନ୍ୟାପ୍ଳାବିତ ଅଞ୍ଚଳର ନୂତନ ପଟୁମୃତ୍ତିକା — ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର।
(ଗ) ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି (Peninsular Plateau)
ଏହା ସ୍ଫଟିକଯୁକ୍ତ ପୁରାତନ ଆଗ୍ନେୟ ଓ ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ — ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନତମ ଭୂଖଣ୍ଡ। ନର୍ମଦା ନଦୀ ଏହାକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରେ —
- କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ (Central Highlands): ନର୍ମଦା ଉତ୍ତରରେ। ମାଲ୍ଓ୍ୱା ମାଳଭୂମି (ତ୍ରିଭୁଜାକାର; NW ଆରାବଳୀ, S ବିନ୍ଧ୍ୟ), ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡ ଓ ବଘେଲଖଣ୍ଡ (ଦକ୍ଷିଣ ଉ.ପ୍ର.), ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମି (ଦକ୍ଷିଣ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ)।
- ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି (Deccan Plateau): ନର୍ମଦା ଦକ୍ଷିଣରେ। ତ୍ରିଭୁଜାକାର; ଉତ୍ତର ସୀମାରେ ସାତପୁରା; ପଶ୍ଚିମ ଓ ପୂର୍ବ ସୀମାରେ ଯଥାକ୍ରମେ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ପୂର୍ବଘାଟ। NW ଭାଗ ଲାଭା ଉଦ୍ଗୀରଣରୁ ଗଠିତ (ଡେକାନ୍ ଟ୍ରାପ୍, କୃଷ୍ଣ ମୃଦା) — ମହାରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଛି। NE ବର୍ଦ୍ଧିତ ଅଂଶ ମେଘାଳୟ/କର୍ବିଆଙ୍ଗଲଂ ମାଳଭୂମି (ଏକ ଫାଟ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍)।
ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ପୂର୍ବଘାଟ
| ଲକ୍ଷଣ | ପଶ୍ଚିମଘାଟ | ପୂର୍ବଘାଟ |
|---|
| ବିସ୍ତାର | ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ (continuous) | ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ବିଖଣ୍ଡିତ (discontinuous) |
| ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା | ଅଧିକ (ଉ.→ଦ. ବୃଦ୍ଧି) | ପ୍ରାୟ ୬୦୦ ମିଟର |
| ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବତ | ସହ୍ୟାଦ୍ରି, ନୀଳଗିରି, ଆନାମଲାଇ, କାର୍ଦାମମ୍ | ମହାନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରୁ ନୀଳଗିରି ~୧୧୦୦ କି.ମି. |
| ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ | ଆନ୍ନାଇମୁଡ଼ି (୨୬୯୫ ମି., କେରଳ) | ଦେଓମାଲୀ (୧୬୭୦ ମି., ଓଡ଼ିଶା) |
ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମିର ପଶ୍ଚିମ-ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମ ସୀମାରେ — ପୁରାତନ, କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ଓ ନୀଚ। ଗୁଜରାଟରୁ ଦିଲ୍ଲୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ମାଉଣ୍ଟ ଆବୁ ଏଥିରେ ଏକ ଶୈଳନିବାସ।
(ଘ) ଭାରତୀୟ ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି
ଆରାବଳୀର ପଶ୍ଚିମ ସୀମାକୁ ଲାଗି ରାଜସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଥର ମରୁଭୂମି। ଏହା ତରଙ୍ଗାୟିତ ବାଲୁକାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ, ଅନେକ ବାଲୁକାସ୍ତୂପ (Sand dune) ଦେଖାଯାଏ। ବାର୍ଷିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ୧୫୦ ମି.ମି.ରୁ କମ୍, ଜଳବାୟୁ ଶୁଷ୍କ। କେତେକ ନଦୀ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ପହଞ୍ଚି ବାଲୁକାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି — ଏଭଳି ନଦୀକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳୀୟ ନଦୀ (Inland river) କୁହାଯାଏ।
(ଙ) ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଭୂମି
ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସମତଳ
ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅପ୍ରଶସ୍ତ। ତିନିଭାଗ — କଙ୍କଣ (ମୁମ୍ବାଇ–ଗୋଆ), କନ୍ନଡ (ମଧ୍ୟ), ମାଲାବାର (ମାଙ୍ଗାଲୋର–କନ୍ୟାକୁମାରୀ)। କେରଳ ଉପକୂଳରେ ଅନେକ ଉପହ୍ରଦ (Lagoon) ଦେଖାଯାଏ।
ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସମତଳ
ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ସମପ୍ରାୟ। ଉତ୍ତରାଂଶ ଉତ୍ତର ସରକାର (Northern Circar), ଦକ୍ଷିଣ (ଚେନ୍ନାଇ ଦକ୍ଷିଣ) କରମଣ୍ଡଳ ଉପକୂଳ। ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା ଓ କାବେରୀ ବିଶାଳ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (delta) ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ମୁହାଣରୁ ବିଶାଖାପାଟଣା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ = ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳ; ବିଶାଖାପାଟଣାରୁ ଚେନ୍ନାଇ = ଆନ୍ଧ୍ର ଉପକୂଳ।
(ଚ) ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ
- ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ (ଆରବ ସାଗର): ପ୍ରବାଳକୀଟର ଅବଶେଷରୁ ଗଠିତ; ପୂର୍ବରୁ ଲାକ୍ଷାଡିଭ, ମିନିକଏ, ଆମିନ୍ଦିଭ — ୧୯୭୩ରୁ 'ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ'; କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ~୩୨ ବର୍ଗ କି.ମି.; ରାଜଧାନୀ କାଭାରତୀ।
- ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର (ବଙ୍ଗୋପସାଗର): ~୫୫୦ଟି ଦ୍ୱୀପ; ଉତ୍ତରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ, ଦକ୍ଷିଣରେ ନିକୋବର; ସମୁଦ୍ର ତଳେ ନିମଜ୍ଜିତ ଆଗ୍ନେୟ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗର ଅଗ୍ରଭାଗ। ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ୱୀପ) ଏଠାରେ।
ଓଡ଼ିଶା
ଅବସ୍ଥିତି ଓ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ
- ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳସ୍ଥ ଏକ ରାଜ୍ୟ — ୧୭°୪୯' ରୁ ୨୨°୩୪' ଉ. ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ୮୧°୨୭' ରୁ ୮୭°୨୯' ପୂ. ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ।
- ସୀମା — ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର, ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଉତ୍ତରରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ପଶ୍ଚିମରେ ଛତିଶଗଡ଼, ଦକ୍ଷିଣରେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ।
- କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୧,୫୫,୭୦୭ ବର୍ଗ କି.ମି.; ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର।
ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ: ଓଡ଼ିଶାକୁ ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ସବ୍ଡିଭିଜନ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ, ୩୧୪ଟି ବ୍ଲକ୍ ଓ ୬୭୯୮ଟି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି (୨୦୧୦ ତଥ୍ୟ)।
ଓଡ଼ିଶାର ଭୂପ୍ରକୃତି
ଭୂପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ଓଡ଼ିଶାକୁ ୩ଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ —
- (୧) ମଧ୍ୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ: ଉ.ପୂ. ମୟୂରଭଞ୍ଜର ଶିମିଳିପାଳରୁ ଦ.ପ. ମାଲକାନଗିରି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ — ପୂର୍ବଘାଟର ଅଂଶ; ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ମହାନଦୀ ଦ୍ୱାରା ବିଖଣ୍ଡିତ; ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ~୯୦୦ ମି.; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେଓମାଲୀ (୧୬୭୦ ମି., କୋରାପୁଟ)।
- (୨) ପଶ୍ଚିମସ୍ଥ ମାଳାଞ୍ଚଳ: ମଧ୍ୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ପଶ୍ଚିମକୁ; ଉଚ୍ଚତା ୧୫୦–୩୦୦ ମି.; ତେଲ, ଇବ, ବଂଶଧାରା ନଦୀର ଅବବାହିକା; ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, ସମ୍ବଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗିର ଆଦି।
- (୩) ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ: ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଓ ପୂର୍ବଘାଟ ମଧ୍ୟରେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖାରୁ ରୁଷିକୁଲ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ବୈତରଣୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ମହାନଦୀ ଆଦି ନଦୀର ପଟୁମାଟିରେ ଉର୍ବର; ବାଲେଶ୍ୱର, ଭଦ୍ରକ, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ଜଗତସିଂହପୁର, ପୁରୀ, ଗଞ୍ଜାମ।
💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା
① ପାଞ୍ଜିଆ → ଲରେସିଆ + ଗଣ୍ଡୱାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡ (ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ)। ② ଟେଥିସ୍ ସାଗରରୁ ହିମାଳୟ (ତରୁଣ ଭଙ୍ଗିଲ ପର୍ବତ)। ③ ୭ ବୃହତ୍ + ୨୦ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ଲେଟ୍। ④ ଭାରତର ୬ ଭୌତିକ ବିଭାଗ। ⑤ ଏଭରେଷ୍ଟ = ପୃଥିବୀର, କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଘା = ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ⑥ ଓଡ଼ିଶା = ୩ ଭୂପ୍ରକୃତି ବିଭାଗ, ୩୦ ଜିଲ୍ଲା।