ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ: ଜନସଂଖ୍ୟା

ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଜନଗଣନା

• ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ସମ୍ବଳର ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଉପଭୋକ୍ତା — ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ଏକ ସମ୍ବଳ = "ମାନବ ସମ୍ବଳ"।
• ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ଜନଗଣନା ୧୮୭୨ ଖ୍ରୀ.ଅ.ରେ; ପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନଗଣନା ୧୮୮୧ରୁ; ପ୍ରତି ୧୦ ବର୍ଷରେ ଥରେ; ସଦ୍ୟତମ ୨୦୧୧।
• ତିନୋଟି ପ୍ରଶ୍ନ: ① ଆକାର ଓ ବିତରଣ ② ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ③ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (ବୟସ, ଲିଙ୍ଗ, ଶିକ୍ଷା, ବୃଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ)।

ଜନସଂଖ୍ୟାର ଆକାର ଓ ବିତରଣ

୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ~୧୨୧ କୋଟି (ପୃଥିବୀ ଜନସଂଖ୍ୟାର ୧୭.୫%)। ଭାରତ ~୩୨.୮ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କି.ମି. (ପୃଥିବୀ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ୨.୪%)।

• ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ସର୍ବାଧିକ ଜନବହୁଳ ରାଜ୍ୟ (~୧୯.୯୫ କୋଟି = ୧୬.୫୦%)।
• ସିକ୍କିମ (~୦.୬୧ ନିୟୁତ) ଓ ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ (~୬୪ ହଜାର) ସର୍ବନିମ୍ନ।
• ପାଞ୍ଚଟି ରାଜ୍ୟ (ଆନ୍ଧ୍ର, ବିହାର, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଉ.ପ୍ର., ପ.ବ.)ରେ ଭାରତର ପ୍ରାୟ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଲୋକ।
• ରାଜସ୍ଥାନ କ୍ଷେତ୍ରଫଳରେ ସର୍ବବୃହତ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମାତ୍ର ୫.୫% ଲୋକ ସେଠାରେ।

ଜନସଂଖ୍ୟାର ଘନତ୍ୱ

ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ (୯୦୪), ବିହାର, କେରଳ ଆଦିରେ ଘନତ୍ୱ ଅଧିକ (ଉର୍ବର ସମତଳ, ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟି, ଅନୁକୂଳ ଜଳବାୟୁ); ଅରୁଣାଚଳ (୧୩), ହିମାଳୟ ପାର୍ବତ୍ୟ ଓ ମରୁଭୂମିରେ କମ୍ (ପ୍ରତିକୂଳ ଜଳବାୟୁ, ପଥୁରିଆ ଭୂମି)।

ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଭିବୃଦ୍ଧି

ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଭିବୃଦ୍ଧି ତିନୋଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା — ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ — ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଏକ ଦଶବର୍ଷରେ ଅଧିବାସୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାର ପରିବର୍ତ୍ତନ = ଅଭିବୃଦ୍ଧି; ପ୍ରତି ଏକ ଶହ ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ବାର୍ଷିକ ବୃଦ୍ଧି = ବାର୍ଷିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧିହାର।

୨୦ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରେ ୨୩.୮୪ କୋଟି → ୨୦୧୧ରେ ୧୨୧.୦୧ କୋଟି (~୫ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି)। ୧୯୨୧ = ମହା ବିଭାଜନ ବର୍ଷ (ଏହା ପରେ ଜନସଂଖ୍ୟା କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି)। ୧୯୮୧ ପରେ ଜନ୍ମହାର ହ୍ରାସ ଯୋଗୁଁ ଅଭିବୃଦ୍ଧିହାର କମିଛି। ୨୦୪୫ ସୁଦ୍ଧା ଭାରତ ଚୀନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସର୍ବବୃହତ୍ ଜନବହୁଳ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେବ।

ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରଣ

ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଓ ଉନ୍ନତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ଯୋଗୁଁ ଜନ୍ମହାର ଓ ମୃତ୍ୟୁହାର ଉଭୟ କମିଛି। ତଥାପି କମ୍ ବୟସରେ ବିବାହ, ଅଶିକ୍ଷା ଓ ଅସଫଳ ଜନ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଯୋଗୁଁ ଜନ୍ମହାର ବଢ଼େ। ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ସହରାଞ୍ଚଳକୁ (ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ, ଉନ୍ନତ ଜୀବନ) — ଏହା ଦେଶର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ବଦଳାଏ ନାହିଁ, କେବଳ ଘନତ୍ୱ ବଦଳାଏ।

ସହରୀକରଣ

ବଡ଼ ନଗର ଚାରିପଟେ ଗଢ଼ି ଉଠୁଥିବା ଛୋଟ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ସହର ଗୋଷ୍ଠୀ (Urban Agglomeration) କୁହାଯାଏ। ୧୯୫୧ରେ ୧୭.୨୯% ଲୋକ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଥିଲେ; ୨୦୧୧ରେ ~୨୭.୭୮% (ପ୍ରାୟ ୧/୩ ଭାଗ)।

ଆୟୁ ଗଠନ (Age Composition)

ନିର୍ଭରଶୀଳ ଜନସଂଖ୍ୟା: ୧୫ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ଓ ୫୯ ବର୍ଷରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଜନସଂଖ୍ୟା (ବାଳ + ବୃଦ୍ଧ)। କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଜନସଂଖ୍ୟା (ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀ, ୧୫–୫୯) ଦ୍ୱାରା ମାନବ ସମ୍ବଳର ଅଭିବୃଦ୍ଧି।

ବୃତ୍ତିଗତ ଗଠନ

• ପ୍ରାଥମିକ (Primary): କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ମାସ୍ୟଚାଷ, ଖଣିଜଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ତୋଳନ, ଅରଣ୍ୟ ସମ୍ବଳ। ଭାରତର ~୬୪% ଲୋକ ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ।
• ମାଧ୍ୟମିକ (Secondary): ଶିଳ୍ପ, ନୂତନ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି (~୧୩%)।
• ସେବା (Tertiary): ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବ୍ୟାଙ୍କ, ବୀମା, ପରିବହନ, ବାଣିଜ୍ୟ (~୨୦%)।

ଉନ୍ନତ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ମାଧ୍ୟମିକ ଓ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ; ଭାରତରେ ଏବେ ବି କୃଷି ପ୍ରଧାନ।

ପୁରୁଷ-ନାରୀ ଅନୁପାତ (Sex Ratio)

୧୯୦୧ରେ ଭାରତରେ ୯୭୨; ୨୦୧୧ରେ ୯୪୪। ଓଡ଼ିଶାରେ ୨୦୧୧ରେ ୯୭୮। କେରଳ ସର୍ବାଧିକ (୧୦୮୪); ପଣ୍ଡିଚେରୀ (୧୦୦୧)। ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଜପତି, ରାୟଗଡ଼ା, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, କନ୍ଧମାଳ, ନୂଆପଡ଼ା, କଳାହାଣ୍ଡି, ଗଞ୍ଜାମରେ ଅନୁପାତ ଅଧିକ; ଖୋର୍ଦ୍ଧାରେ ସର୍ବନିମ୍ନ।

ସାକ୍ଷରତା (Literacy)

୧୯୦୧ରେ ଭାରତର ସାକ୍ଷରତା ହାର ~୫%; ୨୦୧୧ରେ ୭୪.୦୪% (ପୁରୁଷ ୮୨.୧୪%, ନାରୀ ୬୫.୪୦%)। କେରଳ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ (୯୦.୯୨%); ବିହାର ସର୍ବନିମ୍ନ। ନିମ୍ନ ସାକ୍ଷରତା → ଦ୍ରୁତ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି (ରାଜସ୍ଥାନ, ବିହାର, ମ.ପ୍ର., ଉ.ପ୍ର.)।

କୈଶୋର ଜନସଂଖ୍ୟା

୧୦–୧୯ ବର୍ଷ ବୟସର ବାଳକ-ବାଳିକା = କିଶୋର ଶ୍ରେଣୀ; ଭାରତ ଜନସଂଖ୍ୟାର ~ଏକ ପଞ୍ଚମାଂଶ। ଏମାନେ ଦେଶର ଭବିଷ୍ୟତ ସମ୍ବଳ — ଅଧିକ ପୁଷ୍ଟିସାର ଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। ଅପପୁଷ୍ଟି ଯୋଗୁଁ ଶାରୀରିକ-ମାନସିକ ବିକାଶ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ; ଅଧିକାଂଶ କିଶୋର-କିଶୋରୀ ରକ୍ତହୀନତାର ଶିକାର। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା, ଶିକ୍ଷା ଓ ସାକ୍ଷରତା ଆବଶ୍ୟକ।

ଜାତୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ନୀତି

ଓଡ଼ିଶାର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ବିତରଣ

• ୨୦୧୧ରେ ଓଡ଼ିଶାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୪ କୋଟି ୧୯ ଲକ୍ଷ (ଭାରତର ୩.୪୭%)। କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଭାରତର ୪.୮୭%।
• ୨୦୦୧–୨୦୧୧ ଅଭିବୃଦ୍ଧିହାର ୧୩.୯୭% (ଭାରତ ୧୭.୬୪%)। ଗତ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶା ୩ ଗୁଣ, ଭାରତ ୪ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି।
• ଘନତ୍ୱ: ୨୦୧୧ରେ ୨୬୯/୨୭୦ ପ୍ରତି ବର୍ଗ କି.ମି. (ଭାରତ ୩୮୨ ଠାରୁ କମ୍)। ୧୯୫୧=୯୪ → କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧି।
• ୩୦ ମଧ୍ୟରୁ ୧୨ ଜିଲ୍ଲାର ଘନତ୍ୱ ରାଜ୍ୟ ହାରାହାରିଠାରୁ ଅଧିକ; ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଓ ଜଗତସିଂହପୁର >୬୦୦, କଟକ ୫୯୫; ଦେବଗଡ଼-ମାଲକାନଗିରି-କନ୍ଧମାଳ <୧୦୦।
• ଜନବହୁଳ ପ୍ରଥମ ୫: ଗଞ୍ଜାମ, କଟକ, ମୟୂରଭଞ୍ଜ, ବାଲେଶ୍ୱର, ଖୋର୍ଦ୍ଧା। ସର୍ବନିମ୍ନ ଦେବଗଡ଼।
• ପୁରୁଷ-ନାରୀ ଅନୁପାତ: ୯୭୮; ସର୍ବାଧିକ ଗଜପତି, ସର୍ବନିମ୍ନ ଖୋର୍ଦ୍ଧା।
• ସାକ୍ଷରତା: ~୭୨.୮୭% (ପୁରୁଷ ୮୨.୪୦%, ନାରୀ ୬୪.୩୬%)। ସର୍ବାଧିକ ଖୋର୍ଦ୍ଧା; ସର୍ବନିମ୍ନ ମାଲକାନଗିରି। ପ୍ରଥମ ୫ — ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ଜଗତସିଂହପୁର, ପୁରୀ, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, କଟକ।
• ୮୫.୦୩% ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ, ୧୪.୯୭% ସହରାଞ୍ଚଳ (୨୦୧୧)।

💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା