ଅଧ୍ୟାୟ ୩: ପରିବହନ ଓ ସଂଚାଳନ

ମଣିଷ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଚାରି ପ୍ରକୋଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ — • ଉପର ଦୁଇ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ: ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ଅଳିନ୍ଦ (Atrium)। • ତଳ ଦୁଇ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ: ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ଓ ବାମ ନିଳୟ (Ventricle)। ସଂଯୋଗ: ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ସହ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମହାଶିରା ଓ ନିମ୍ନ ମହାଶିରା; ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ସହ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ; ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ସହ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା; ବାମ ନିଳୟ ସହ ମହାଧମନୀ (Aorta) ଯୁକ୍ତ। କପାଟିକା: ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ-ନିଳୟ ଦ୍ୱାରରେ ତିନି ପାଖୁଡ଼ାବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା (Tricuspid); ବାମ ଅଳିନ୍ଦ-ନିଳୟ ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇ ପାଖୁଡ଼ାବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା (Bicuspid); ନିଳୟ ଓ ରକ୍ତବାହିନୀ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି କପାଟିକା (Semilunar)। କପାଟିକା ରକ୍ତକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ଚଳାଇ ପଛକୁ ଫେରିବାରୁ ଅଟକାଏ। ବାମ ନିଳୟର ପ୍ରାଚୀର ସବୁଠାରୁ ମୋଟା, କାରଣ ଏହା ସାରା ଶରୀରକୁ ରକ୍ତ ପମ୍ପ କରେ।

ରକ୍ତବାହିନୀ (Blood vessels): ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ପାଇଁ ଥିବା ନଳୀଗୁଡ଼ିକ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର — ଧମନୀ (Artery), ଶିରା (Vein) ଓ ରକ୍ତକୈଶିକ (Capillary)। ଧମନୀ (Artery): • ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ଶରୀରକୁ ରକ୍ତ ନେଇଯାଏ। • ପ୍ରାଚୀର ମୋଟା ଓ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ। • ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ବହେ (ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ ବ୍ୟତୀତ)। • କପାଟିକା ନଥାଏ। ଶିରା (Vein): • ଶରୀରରୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ରକ୍ତ ଫେରାଏ। • ପ୍ରାଚୀର ପତଳା। • ସାଧାରଣତଃ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ (ଅମ୍ଳଜାନ ବିହୀନ) ରକ୍ତ ବହେ (ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା ବ୍ୟତୀତ)। • କପାଟିକା ଥାଏ, ଯାହା ରକ୍ତକୁ ପଛକୁ ଫେରିବାରୁ ଅଟକାଏ।

ଶରୀରର କୌଣସି ସ୍ଥାନ କଟିଗଲେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ। ପ୍ରକ୍ରିୟା — ୧. କ୍ଷତ ସ୍ଥାନରେ ଅଣୁଚକ୍ରିକା (Platelets) ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଥ୍ରୋମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ (Thromboplastin) ନାମକ ଲିପୋପ୍ରୋଟିନ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ୨. ଏହା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଆୟନ (Ca²⁺) ଓ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପ୍ଲାଜ୍ମାର ପ୍ରୋଟିନ୍ ପ୍ରୋଥ୍ରମ୍ବିନ୍ (Prothrombin)କୁ ସକ୍ରିୟ ଥ୍ରମ୍ବିନ୍ (Thrombin)ରେ ପରିଣତ କରାଏ। ୩. ଥ୍ରମ୍ବିନ୍ ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ଲାଜ୍ମା-ପ୍ରୋଟିନ୍ ଫାଇବ୍ରିନୋଜେନ୍ (Fibrinogen) ଫାଇବ୍ରିନ୍ (Fibrin)ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ୪. ଫାଇବ୍ରିନ୍ ତନ୍ତୁ କ୍ଷତ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଜାଲ ତିଆରି କରେ; ସେଥିରେ ରକ୍ତକଣିକା ଓ ଅଣୁଚକ୍ରିକା ଛନ୍ଦି ହୋଇ ଏକ ପତଳା ଆସ୍ତରଣ ତିଆରି କରନ୍ତି ଓ ରକ୍ତସ୍ରାବ ବନ୍ଦ ହୁଏ। (ଶିରା-ଧମନୀ ଭିତରେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେଠାରେ ଥ୍ରୋମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ହିପାରିନ୍ (Heparin) ନାମକ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଥାଏ ଯାହା ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ।)

ଅବସ୍ଥିତି: ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ବକ୍ଷଗହ୍ୱରର ମଧ୍ୟସ୍ଥଳରେ, ଦୁଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଝିରେ ଓ ମଧ୍ୟଛଦାର ଉପରେ ସାମାନ୍ୟ ବାମକୁ ଅବସ୍ଥିତ। ଆକାର ଓ ଓଜନ: ଜଣେ ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 15 ସେ.ମି., ଓସାର ପ୍ରାୟ 10 ସେ.ମି. ଓ ଓଜନ ପ୍ରାୟ 130ରୁ 140 ଗ୍ରାମ୍। ଏହାର ରଙ୍ଗ ମାଟିଆ ଲାଲ୍। ବାହ୍ୟ ଗଠନ: ଉପରେ ଦୁଇ ଅଳିନ୍ଦ (ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ) ଓ ତଳେ ଦୁଇ ନିଳୟ (ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ)। ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ସହ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ନିମ୍ନ ମହାଶିରା; ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ସହ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ; ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ସହ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା; ବାମ ନିଳୟ ସହ ମହାଧମନୀ (Aorta) ଯୁକ୍ତ।

(କ) ମୂଳଜ ଚାପ (Root pressure): ମୂଳ ଲୋମ ଦେଇ ଜଳ ଓ ଆୟନ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଫଳରେ ମୂଳ କୋଷରେ ଏକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଠେଲିଥାଏ। (ଖ) ସଂସକ୍ତି ବଳ (Cohesion): ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜାଇଲେମ୍ ନଳୀ ଭିତରେ ଜଳ ଅଣୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପରସ୍ପର ଆକର୍ଷଣ ବଳ, ଯାହା ଜଳକୁ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା ରୂପେ ରଖେ। (ଗ) ସଂଲଗ୍ନ ବଳ (Adhesion): ଜଳ ଓ ଜାଇଲେମ୍ ଭିତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣ ବଳ, ଯାହା ଯୋଗୁଁ ଜଳ ଜାଇଲେମ୍ ଭିତ୍ତି ସହ ଲାଗି ରହେ ଓ ତଳକୁ ଖସେ ନାହିଁ। ଏହି ତିନି ବଳ ଓ ଉଦ୍‌ସ୍ୱେଦନ ଟାଣ (Transpiration pull) ମିଳିତ ଭାବରେ ଜଳକୁ ମୂଳରୁ ଗଛର ଅଗ୍ରଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବହନ କରାଏ।

ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ: ଏକ କୋନିକାଲ୍ ଫ୍ଲାସ୍କ, ନାଲି କାଳି (ବା ସାଫ୍ରାନିନ୍ ରଙ୍ଗ), ଜଳ ଓ ଏକ ହରଗୌରା (ବାଲ୍‌ସାମ୍) ଗଛ। ପରୀକ୍ଷଣ: କୋନିକାଲ୍ ଫ୍ଲାସ୍କରେ ଅଧା ଜଳ ନେଇ ସେଥିରେ ଦୁଇ-ତିନି ବୁନ୍ଦା ନାଲି କାଳି ମିଶାଅ। ଏକ ହରଗୌରା ଗଛକୁ ସାବଧାନରେ ଚେର ସହ ମାଟିରୁ ଉପାଡ଼ି, ଚେର ନାଲି ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ରହିବା ଭଳି ଫ୍ଲାସ୍କରେ ଗଛକୁ ଠିଆ କରାଅ। ଏକ ଘଣ୍ଟା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର। ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ଗଛର କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ରର ଶିରା-ପ୍ରଶିରା ନାଲି ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯିବ। ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ନାଲି ପାଣି ଚେର ଦେଇ ଶୋଷିତ ହୋଇ ଜାଇଲେମ୍ ଟିସ୍ୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବାହିତ ହୁଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ଉଭିଦରେ ଜଳ ପରିବହନ ଜାଇଲେମ୍ ଦେଇ ହୋଇଥାଏ।

ଏହା ଏକ ଚିତ୍ର-ଆଧାରିତ ପ୍ରଶ୍ନ। ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ନିମ୍ନ ଅଂଶ ନାମାଙ୍କିତ କର: • ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ଅଳିନ୍ଦ • ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ଓ ବାମ ନିଳୟ • ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମହାଶିରା ଓ ନିମ୍ନ ମହାଶିରା • ମହାଧମନୀ (Aorta) • ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା • ତିନି ପାଖୁଡ଼ାବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା (Tricuspid) • ଦୁଇ ପାଖୁଡ଼ାବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା (Bicuspid) • ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି କପାଟିକା (Semilunar valve) • ବ୍ୟବଧାରକ ପଟା (Septum)

(କ) ଦ୍ୱୈତ ସଂଚାଳନ: ଶରୀରରୁ ଆସିଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ) ଦେଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଯାଇ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ପୁଣି ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (ବାମ ଭାଗ) ଦେଇ ସାରା ଶରୀରକୁ ଯାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ରକ୍ତ ଥରକୁ ଥର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଦୁଇଥର ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ — ଏହାକୁ ଦ୍ୱୈତ ସଂଚାଳନ (Double circulation) କୁହାଯାଏ। (ଖ) ସଂସକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ: ଜଳ ଅଣୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂସକ୍ତି ବଳ ଓ ଜଳ-ଜାଇଲେମ୍ ଭିତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ସଂଲଗ୍ନ ବଳ ଯୋଗୁଁ ଜାଇଲେମ୍‌ରେ ଜଳ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା ରୂପେ ଉପରକୁ ଉଠେ — ଏହି ମତବାଦକୁ ସଂସକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ (Cohesion theory) କୁହାଯାଏ। (ଗ) ଶିରା ଓ ଧମନୀ: ଧମନୀ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ଶରୀରକୁ ରକ୍ତ ନେଇଯାଏ, ପ୍ରାଚୀର ମୋଟା, କପାଟିକା ନଥାଏ। ଶିରା ଶରୀରରୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ରକ୍ତ ଫେରାଏ, ପ୍ରାଚୀର ପତଳା, କପାଟିକା ଥାଏ। (ଘ) ରକ୍ତ ବର୍ଗ: ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାର ଆବରଣରେ ଥିବା ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ ଓ ପ୍ଲାଜ୍ମାରେ ଥିବା ଆଣ୍ଟିବଡି ଉପସ୍ଥିତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ମଣିଷର ଚାରି ମୁଖ୍ୟ ରକ୍ତବର୍ଗ — A, B, AB ଓ O। କାର୍ଲ ଲ୍ୟାଣ୍ଡଷ୍ଟେନର୍ ଏହା ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ। AB ‘ସର୍ବଜନ ଗ୍ରହୀତା’ ଓ O ‘ସର୍ବଜନ ଦାତା’। (ଙ) କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ: ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନଳୀ (କୈଶିକ ନଳୀ) ଭିତରେ ଜଳ ପୃଷ୍ଠଟାନ ଫଳରେ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିବା ଘଟଣାକୁ କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ କୁହାଯାଏ। ନଳୀ ଯେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜଳ ସେତେ ଅଧିକ ଉପରକୁ ଚଢ଼େ।

(କ) କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ଯୋଗୁଁ ଜଳ ପରିବହନ: ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କୈଶିକ ନଳୀରେ ଜଳ ପୃଷ୍ଠଟାନ ଫଳରେ ଉପରକୁ ଉଠେ; ନଳୀ ଯେତେ ସରୁ, ଜଳ ସେତେ ଉପରକୁ ଚଢ଼େ। ଜାଇଲେମ୍ ସରୁ ନଳୀ ଭଳି ହୋଇଥିବାରୁ କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ଜଳକୁ କିଛି ଉପରକୁ (ପ୍ରାୟ 3 ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ଉଠାଇଥାଏ। (ଖ) ମଣିଷର ରକ୍ତବର୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ: ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାର ଆବରଣରେ ଥିବା ଆଣ୍ଟିଜେନ୍ (A, B) ଓ ପ୍ଲାଜ୍ମାରେ ଥିବା ଆଣ୍ଟିବଡି (a, b) ଉପସ୍ଥିତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରକ୍ତବର୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ — A, B, AB ଓ O। (ଗ) ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ କପାଟିକାର ଅବସ୍ଥିତି: ଚାରି ପ୍ରକୋଷ୍ଠ — ଉପରେ ଦୁଇ ଅଳିନ୍ଦ, ତଳେ ଦୁଇ ନିଳୟ। ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ-ନିଳୟ ଦ୍ୱାରରେ ତିନି ପାଖୁଡ଼ା କପାଟିକା, ବାମ ଅଳିନ୍ଦ-ନିଳୟ ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇ ପାଖୁଡ଼ା କପାଟିକା, ନିଳୟ ଓ ରକ୍ତବାହିନୀ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି କପାଟିକା। (ଘ) ଜଳ ମୂଳରୁ ଅଗ୍ରଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବାର କାରକ: ମୂଳଜ ଚାପ, କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ, ସଂସକ୍ତି ବଳ, ସଂଲଗ୍ନ ବଳ ଓ ଉଦ୍‌ସ୍ୱେଦନ ଟାଣ — ଏହି କାରକଗୁଡ଼ିକ ମିଳିତ ଭାବରେ। (ଙ) ମୂଳଜ ଚାପର ଭୂମିକା: ମୂଳ ଲୋମ ଦେଇ ଜଳ ଓ ଆୟନ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଫଳରେ ମୂଳ କୋଷରେ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଠେଲିଥାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଉଦ୍‌ସ୍ୱେଦନ କମ୍ ଥିବା ସମୟରେ ଜଳକୁ କିଛି ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠାଏ; ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚ ଗଛ ପାଇଁ ଏକୁଟିଆ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ।

(କ) ପତ୍ରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶ୍ୱେତସାର ଫ୍ଲୋଏମ୍ (Phloem) ଟିସ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। (ଖ) ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ତ ଦେଇ ପାରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସର୍ବଜନ ଦାତା (O ବର୍ଗ) କୁହାଯାଏ। (ଗ) ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କପାଟିକା ଦୁଇ ପାଖୁଡ଼ାବିଶିଷ୍ଟ। (ଘ) ଉଭିଦରେ ଜଳ ଜାଇଲେମ୍ (Xylem) ଟିସ୍ୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ପରିବାହିତ ହୋଇଥାଏ। (ଙ) ଉଦ୍‌ସ୍ୱେଦନ ଦ୍ୱାରା ଉଭିଦର ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ।