ଅଧ୍ୟାୟ ୪: ରେଚନ

ରେଚନ (Excretion): ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ହେଉଥିବା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (ଏମୋନିଆ, ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍) ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ-ଲବଣକୁ ଶରୀରରୁ ବାହାର କରି ଅନ୍ତଃପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରେଚନ କୁହାଯାଏ। ଅବସ୍ଥିତି: ମଣିଷର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଉଦର ଗହ୍ୱର ଭିତରେ, ମଧ୍ୟଛଦାର ଠିକ୍ ତଳକୁ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ ଅବସ୍ଥିତ। ଗଠନ: ବୃକ୍‌କର ଆକୃତି ଶିମ୍ବ (ରାଜମା) ଭଳି। ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବୃକ୍‌କର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 10ରୁ 12 ସେ.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାୟ 5ରୁ 7 ସେ.ମି. ଓ ମୋଟେଇ ପ୍ରାୟ 3 ସେ.ମି.। ବୃକ୍‌କର ଭିତର ପାଖରେ ଥିବା ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନକୁ ହାଇଲମ୍ (Hilum) କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ ବୃକ୍‌କୀୟ ଶିରା, ଧମନୀ ଓ ମୂତ୍ରସାରଣୀ (Ureter) ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ନେଫ୍ରନ୍ (ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା) ଥାଏ, ଯାହା ବୃକ୍‌କର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ। ବୃକ୍‌କ ଦୁଇ ଭାଗ — ବାହ୍ୟ କର୍ଟେକ୍ସ ଓ ଭିତର ମେଡ୍ୟୁଲା।

ଗଠନ: ବୃକ୍‌କ ଶିମ୍ବ ଆକୃତିର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ନେଫ୍ରନ୍ (ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା) ଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନେଫ୍ରନ୍‌ର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱ କପ୍/ଗିନା ଆକୃତିର, ଯାହାକୁ ବାଓମ୍ୟାନ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ (Bowman's capsule) କୁହାଯାଏ; ଏହା ଭିତରେ କୈଶିକ ରକ୍ତନଳୀର ଗୁଚ୍ଛ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus) ରହେ। କାର୍ଯ୍ୟ: • ଶରୀରର ଜଳ ଓ ଧାତବଲବଣ ପରିମାଣ, ରକ୍ତର ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାର ମାତ୍ରା ଓ ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। • ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍) ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ-ଲବଣକୁ ମୂତ୍ର ରୂପେ ଶରୀରରୁ ବାହାର କରେ। • ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଟିନ୍ (Erythropoietin) ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ କରି ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ମୂତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚାରି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ — ପରିସ୍ରବଣ (Filtration), ପୁନଃଶୋଷଣ (Reabsorption), କ୍ଷରଣ (Secretion) ଓ ନିଷ୍କାସନ (Excretion)।

ଉଭିଦରେ ପ୍ରାଣୀ ପରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ। ଚୟାପଚୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବାହାର ହୁଏ — • ଅଧିକାଂଶ ବର୍ଜ୍ୟ ପତ୍ର, ଫଳ, ଛେଲି ଇତ୍ୟାଦିରେ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇ ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା ସମୟରେ ବାହାର ହୁଏ। • ବର୍ଜ୍ୟ ଗ୍ୟାସ୍ (ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଅମ୍ଳଜାନ) ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ ବିସରିତ ହୁଏ; ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ ଉଦ୍‌ସ୍ୱେଦନ ଦେଇ ବାହାର ହୁଏ। • ଟାନିନ୍, ରେଜିନ୍, ଗଁ (Gum), କ୍ଷୀର (Latex), ଉପକ୍ଷାର (Alkaloid — ଯଥା ନିକୋଟିନ୍) ପରି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଉଭିଦର କେତେକ ଅଂଶରେ (ଯଥା ପରିପକ୍ୱ ଜାଇଲେମ୍) ଗଚ୍ଛିତ ହୋଇ ରହେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆମ ଉପକାରରେ ଆସେ।

ମୁଖ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ — ଏମୋନିଆ, ୟୁରିଆ ଓ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ (ପ୍ରୋଟିନ୍/ପୁଷ୍ଟିସାର ଚୟାପଚୟରୁ), ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳ (ଶ୍ୱସନରୁ) ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ଲବଣ। ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ: • ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ (ଯଥା ମାଛ): ଏମୋନିଆ ରୂପେ ବିସରଣ ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରନ୍ତି। • ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ (ମଣିଷ), ବେଙ୍ଗ, ସାର୍କ ମାଛ: ଏମୋନିଆକୁ ୟୁରିଆରେ ପରିଣତ କରି ମୂତ୍ର ସହ ବାହାର କରନ୍ତି। • ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ ଓ ପତଙ୍ଗ: ଏମୋନିଆକୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍‌ରେ ପରିଣତ କରି ବାହାର କରନ୍ତି (ଜଳ କମ୍ ନଷ୍ଟ ହୁଏ)।

ଏହା ଏକ ଚିତ୍ର-ଆଧାରିତ ପ୍ରଶ୍ନ। ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର ଆଙ୍କି ନିମ୍ନ ଅଂଶ ନାମାଙ୍କିତ କର: • ବୃକ୍‌କ (ଦୁଇଟି) • ବୃକ୍‌କୀୟ ଧମନୀ ଓ ବୃକ୍‌କୀୟ ଶିରା • ମୂତ୍ରସାରଣୀ (Ureter) • ମୂତ୍ରାଶୟ (Urinary bladder) • ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra)

ଏହା ଏକ ଚିତ୍ର-ଆଧାରିତ ପ୍ରଶ୍ନ। ବୃକ୍‌କର ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟିକ ଛେଦନ ଆଙ୍କି ନିମ୍ନ ଅଂଶ ନାମାଙ୍କିତ କର: • କର୍ଟେକ୍ସ (Cortex) • ମେଡ୍ୟୁଲା (Medulla) • ଗର୍ଭିଣୀ ବସ୍ତି / ପେଲଭିସ୍ (Pelvis of ureter) • ହାଇଲମ୍ (Hilum) • ମୂତ୍ରସାରଣୀ (Ureter) • ବୃକ୍‌କୀୟ ଶିରା ଓ ଧମନୀ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ନେଫ୍ରନ୍ ସହ ବୃକ୍‌କୀୟ ଧମନୀର ଗୋଟିଏ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶାଖା ଏଫେରେଣ୍ଟ (ଅନ୍ତର୍ବାହୀ) ଉପଧମନୀ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ କୈଶିକନଳୀରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି କୈଶିକନଳୀ ପୁଣି ମିଶି ଇଫେରେଣ୍ଟ (ବହିର୍ବାହୀ) ଉପଧମନୀ ଭାବେ ବାହାରକୁ ଯାଏ। ଏହି କୈଶିକନଳୀର ଗୁଚ୍ଛକୁ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ (Glomerulus) କୁହାଯାଏ। ଏହା ବାଓମ୍ୟାନ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍‌ର କପ୍ ଭିତରେ ଘୋଡ଼ାଇ ହୋଇ ରହେ (ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ + ବାଓମ୍ୟାନ୍ କ୍ୟାପସୁଲ୍ = ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ)। ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ରେ ରକ୍ତ ଛଣା (ପରିସ୍ରବଣ) ହୁଏ — ରକ୍ତ କଣିକା ଓ ବଡ଼ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଛଣା ନ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ (ଜଳ, ଗ୍ଲୁକୋଜ, ୟୁରିଆ, ଲବଣ) ଛଣା ହୋଇ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାକୁ ଯାଏ।

(କ) ଅନ୍ତଃପରିବେଶ ବୃକ୍‌କ କିପରି ବଜାୟ ରଖେ: ବୃକ୍‌କ ଶରୀରର ଅତିରିକ୍ତ ଜଳ, ଲବଣ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ (ୟୁରିଆ) ମୂତ୍ର ରୂପେ ବାହାର କରି, ଆବଶ୍ୟକ ଜଳ ଓ ଉପାଦାନ ପୁନଃଶୋଷଣ କରି ରକ୍ତର ଜଳ-ଲବଣ ସନ୍ତୁଳନ ଓ ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାର ମାତ୍ରା ସ୍ଥିର ରଖେ। ଏହିପରି ଅନ୍ତଃପରିବେଶ ବଜାୟ ରଖେ। (ଖ) ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର: ଶରୀରରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରୁଥିବା ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ। ମଣିଷରେ ଏଥିରେ ବୃକ୍‌କ, ମୂତ୍ରସାରଣୀ, ମୂତ୍ରାଶୟ ଓ ମୂତ୍ରମାର୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। (ଗ) ୟୁରିଆ କେଉଁଠି ତିଆରି ହୁଏ: ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଯକୃତ୍ (Liver)ରେ ଏମୋନିଆ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ମିଶି ୟୁରିଆ ତିଆରି ହୁଏ। ମଣିଷର ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗ — ବୃକ୍‌କ (ମୁଖ୍ୟ), ଚର୍ମ (ତ୍ୱଚା), ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଓ ଯକୃତ୍। (ଘ) ମୂତ୍ର ଈଷତ୍ ହଳଦିଆ କାହିଁକି: ମୂତ୍ରରେ ୟୁରୋକ୍ରୋମ୍ (Urochrome) ନାମକ ବର୍ଣ୍ଣକ ଥିବା ହେତୁ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୂତ୍ର ଈଷତ୍ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ। ମୂତ୍ରରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ, ପ୍ରୋଟିନ୍ ବା ରକ୍ତକଣିକା ଦେଖାଗଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସୁସ୍ଥ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ।

(କ) ବିହଙ୍ଗ ଓ ସରୀସୃପ ଏମୋନିଆକୁ ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ ରେ ପରିଣତ କରି ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ କରନ୍ତି। (ଖ) ବୃକ୍‌କରେ ଥିବା ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ନଳିକାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଫ୍ରନ୍ (ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା) କୁହାଯାଏ। (ଗ) ଚେପଟା କୃମିମାନଙ୍କରେ ଶିଖା କୋଷ (Flame cell) ରେଚନ ଅଙ୍ଗରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। (ଘ) ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ନଳିକା ପତଙ୍ଗର ରେଚନ ଅଙ୍ଗରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। (ଙ) ମଣିଷ ଶରୀରର ଯକୃତ୍ ଠାରେ ଏମୋନିଆ ୟୁରିଆରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ। (ଚ) ବୃକ୍‌କରୁ ନିଃସୃତ ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଟିନ୍ ହରମୋନ୍ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। (ଛ) ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ଏମୋନିଆକୁ ବିସରଣ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ କରନ୍ତି। (ଜ) ତମାଖୁ ପତ୍ରରେ ଥିବା ନିକୋଟିନ୍ ଏକ ଉପକ୍ଷାର (Alkaloid)। (ଝ) ତେନ୍ତୁଳିରେ ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଥାଏ। (ଞ) ପରିପକ୍ୱ ଜାଇଲେମ୍‌ରେ ରେଜିନ୍ ଓ ଟାନିନ୍ ପରି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ।