📖 ଅଧ୍ୟାୟ ୭ — ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ବିବର୍ତ୍ତନ: ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରେ, ଚିତ୍ର ସହ।
ଅଧ୍ୟାୟ ୭ — ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ବିବର୍ତ୍ତନ (Heredity & Evolution)
📌 ୧. ବଂଶାନୁକ୍ରମ, ଜିନ୍ ଓ DNA
ପିତାମାତାଙ୍କ ଗୁଣ (ଉଚ୍ଚତା, ଚର୍ମ ରଙ୍ଗ, ଆଖି ରଙ୍ଗ) ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବାକୁ ବଂଶାନୁକ୍ରମ କୁହାଯାଏ।
ଜିନ୍ (Gene) = ବଂଶାନୁକ୍ରମର ଏକକ, DNA ର ଏକ ଅଂଶ। DNA କୋଷର କେନ୍ଦ୍ରକରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ ରେ ଥାଏ। ମଣିଷରେ ୨୩ ଯୋଡ଼ା (46) କ୍ରୋମୋଜୋମ।
🌱 ୨. ମେଣ୍ଡେଲ୍ଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା (ମଟର ଗଛ)
F₁ କ୍ରସ୍: Tt × Tt
T t
T t
TT
Tt
Tt
tt
ଲମ୍ବା : ବାଉନା = 3 : 1
ଚିତ୍ର ୧: ମେଣ୍ଡେଲ୍ଙ୍କ କ୍ରସ୍ — F₂ ରେ 3:1 (୩ ଲମ୍ବା : ୧ ବାଉନା) ଗ୍ରେଗର ମେଣ୍ଡେଲ୍ = ବଂଶାନୁକ୍ରମର ଜନକ। ସେ ମଟର ଗଛରେ ପରୀକ୍ଷା କରି ନିୟମ ଦେଲେ।
ଉଦ୍ଭାବୀ ଗୁଣ (Dominant): ଯାହା ଦେଖାଯାଏ (ଲମ୍ବା = T)।ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ଗୁଣ (Recessive): ଯାହା ଲୁକ୍କାୟିତ ରହେ (ବାଉନା = t)।ଲମ୍ବା (TT) × ବାଉନା (tt) → F₁ ସବୁ ଲମ୍ବା (Tt) → F₂ ରେ ଲମ୍ବା:ବାଉନା = 3:1 ।
ଜିନୋଟାଇପ୍ = ଜିନ୍ ଗଠନ (TT, Tt, tt) ; ଫିନୋଟାଇପ୍ = ବାହ୍ୟ ରୂପ (ଲମ୍ବା/ବାଉନା)।
👦👧 ୩. ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (Sex Determination)
ମାତା: XX ପିତା: XY
X X
X Y
XX = ଝିଅ
XY = ପୁଅ
ଚିତ୍ର ୨: ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ — ପିତାଙ୍କରୁ X→ଝିଅ, Y→ପୁଅ ମହିଳା = XX, ପୁରୁଷ = XY। ପିତାଙ୍କରୁ X ଆସିଲେ ଝିଅ, Y ଆସିଲେ ପୁଅ। ତେଣୁ ସନ୍ତାନର ଲିଙ୍ଗ ପିତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ (ମାତାଙ୍କ ଉପରେ ନୁହେଁ)।
🐒 ୪. ବିବର୍ତ୍ତନ (Evolution)
ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଜୀବର ଧୀର ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଚାର୍ଲ୍ସ ଡାରୱିନ୍ଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ମନୋନୟନ (Natural Selection) — ପରିବେଶ ସହ ଯୋଗ୍ୟତମ ଜୀବ ବଞ୍ଚେ ଓ ବଂଶ ବିସ୍ତାର କରେ।
ସମବର୍ଗୀୟ ଅଙ୍ଗ (Homologous): ଗଠନ ସମାନ, କାମ ଅଲଗା (ମଣିଷ ହାତ, ପକ୍ଷୀ ଡେଣା, ତିମି ଫ୍ଲିପର୍)।ଅଶ୍ମୀଭୂତ (Fossils): ମୃତ ଜୀବର ପଥୁରୀଭୂତ ଅବଶେଷ — ବିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରମାଣ।
🧠 ମନେରଖ: ମେଣ୍ଡେଲ୍=ମଟର, 3:1। Do minant = o bvious (ଦେଖାଯାଏ)। XX=ଝିଅ, XY=ପୁଅ (ପିତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି)।
⭐ ପରୀକ୍ଷାରେ: ① ମେଣ୍ଡେଲ୍=ମଟର, 3:1 (Punnett square)। ② Dominant vs Recessive, ଜିନୋଟାଇପ୍ vs ଫିନୋଟାଇପ୍। ③ XX=ଝିଅ, XY=ପୁଅ (ପିତା)। ④ ଡାରୱିନ୍=ପ୍ରାକୃତିକ ମନୋନୟନ, Homologous, Fossils।