Chapter 6: Reproduction

ଉଭିଦରେ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର — ୧. ବିଭାଜନ (Fission): ଏକକୋଷୀ ଶୈବାଳ ଆଦିରେ କୋଷ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ବଂଶବୃଦ୍ଧି। ଉଦାହରଣ — ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା ଏକ କୋଷରୁ ଅଧିକ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ନୂତନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରେ (ବହୁବିଭାଜନ)। ୨. କଳିକନ (Budding): ଇଷ୍ଟ (Yeast)ର ମାତୃକୋଷରୁ କଳିକା (Bud) ଆକାରରେ ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ୩. ରେଣୁଜନନ (Sporulation): ମ୍ୟୁକର, ପେନିସିଲିୟମ୍, ୟୁଲୋଥ୍ରିକ୍ସ ପରି ଉଭିଦ ରେଣୁ (Spore) ଦ୍ୱାରା ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି। ୪. ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Vegetative propagation): ପତ୍ର, ମୂଳ ବା କାଣ୍ଡର କୌଣସି ଅଂଶରୁ ନୂତନ ଉଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବା। ଉଦାହରଣ — ଆଳୁ, କଦଳୀ, ଅଦା, ପିଆଜ। କୃତ୍ରିମ ଉପାୟରେ ଛେଦନ (Cutting), କଲମିକରଣ (Grafting) ଓ ଗୁଣ୍ଟି କଲମି (Gootee) ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ।

ପରାଗସଙ୍ଗମ ପରେ ପରାଗରେଣୁ ଗର୍ଭାଶୟ ମଧ୍ୟକୁ ପରାଗ ନଳୀ (Pollen tube) ଦେଇ ଯାଏ। ପରାଗ ନଳୀ ଭିତରେ ଥିବା ଜନନ କୋଷ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦୁଇଟି ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଦୁଇଟି ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ମାଇକ୍ରୋପାଇଲ୍ ବାଟ ଦେଇ ଡିମ୍ବାଣୁ ମଧ୍ୟକୁ ଯାଏ — • ଗୋଟିଏ ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ଡିମ୍ବକୋଷ (ସ୍ତ୍ରୀଯୁଗ୍ମକ) ସହ ମିଳିତ ହୋଇ ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote) ଗଠନ କରେ → ଏଥିରୁ ଭୃଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। • ଅନ୍ୟ ପୁଂଯୁଗ୍ମକ ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ ସହ ମିଳିତ ହୋଇ ଭୃଣପୋଷ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ ଗଠନ କରେ → ଏଥିରୁ ଭୃଣପୋଷ (Endosperm) ଜାତ ହୁଏ। ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ସମାୟନ (ଯୁଗ୍ମଜ ଓ ଭୃଣପୋଷ ପାଇଁ) ଘଟୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଦ୍ୱିସମାୟନ (Double fertilisation) କୁହାଯାଏ। ଏହା ସପୁଷ୍ପକ ଉଭିଦର ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱ।

ଖରାଦିନେ ପୋଖରୀ ଶୁଖିଗଲେ ବା ପାଣି ଅତ୍ୟଧିକ ଥଣ୍ଡା ହେଲେ, ଏମିବା କୃତ୍‌ପାଦ (Pseudopodia)ଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ନିଜ ଶରୀର ଚାରିପଟେ ଏକ କଠିନ ଆବରଣ (କୋଷିକା / Cyst) ତିଆରି କରି ରହେ। ଏହି ସମୟରେ ବାରମ୍ବାର ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରେ 500-600ଟି ଛୋଟ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ ତିଆରି ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ କିଛି କୋଷଜୀବକ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ‘କୁନି ଏମିବା’ (Amoebula) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ବର୍ଷାଦିନ ଆସିଲେ କଠିନ ଆବରଣ ଫାଟିଯାଏ ଓ କୁନି ଏମିବାମାନେ ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି। ଏହିପରି ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ ଏକାଧିକ ଅପତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ବହୁ ବିଭାଜନ କୁହାଯାଏ।

ହାଇଡ୍ରା କୋରକୋଦ୍‌ଗମ (Budding) ଉପାୟରେ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ କରେ। ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଥିଲେ ହାଇଡ୍ରାର ଶରୀରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ (କୋରକୋଦ୍‌ଗମ ଅଞ୍ଚଳ) ଏକ ଛୋଟ ଆବୁ (bud) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ଆବୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବଢ଼ି ମାତୃହାଇଡ୍ରା ଶରୀରର ଗୁହାୟ (Coelenteron) ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ଏହାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କର୍ଷିକା (Tentacle) ଓ ପାଟି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଅପତ୍ୟ ହାଇଡ୍ରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃଦ୍ଧି ପରେ ମାତୃହାଇଡ୍ରାଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନ ଜୀବନଯାପନ କରେ।

ପୁରୁଷ ଜନନ ତନ୍ତ୍ର (Male Reproductive System) ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନ ଅଂଶ ନେଇ ଗଠିତ — ୧. ଶୁକ୍ରମୁଣି (Scrotal sac): ଶରୀର ବାହାରେ ଝୁଲୁଥିବା ଥଳି, ଏଥିରେ ଦୁଇଟି ଶୁକ୍ରାଶୟ ଥାଏ। ଏହାର ତାପମାତ୍ରା ଶରୀରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 2°C କମ୍, ଯାହା ଶୁକ୍ରାଣୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ। ୨. ଶୁକ୍ରାଶୟ (Testis): ଦୁଇଟି; ଏଥିରେ ଶୁକ୍ର ଜନନ ନଳିକା (Seminiferous tubules)ରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ତିଆରି ହୁଏ। ନଳିକା ମଝିରେ ଥିବା ଲେଡିଗ୍ କୋଷ (Leydig cells) ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ ହରମୋନ୍ ସ୍ରାବ କରେ; ସର୍ଟୋଲି କୋଷ (Sertoli cells) ଶୁକ୍ରାଣୁକୁ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଏ। ୩. ଶୁକ୍ରବାହୀନଳୀ (Vas deferens): ଶୁକ୍ରାଣୁକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ। ୪. ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra): ଉଭୟ ଶୁକ୍ରରସ (Semen) ଓ ମୂତ୍ର ଏହି ମାର୍ଗ ଦେଇ ଶିଶ୍ନ ଦେଇ ଶରୀର ବାହାରକୁ ଯାଏ।

ସୁବିଧା ଅନୁଯାୟୀ ପରିବାରର ପିଲାସଂଖ୍ୟା ସୀମିତ ରଖିବା ଓ ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ଉଚିତ ବ୍ୟବଧାନ ରଖିବା ପଦ୍ଧତିକୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ କୁହାଯାଏ। ଭାରତରେ 1952 ମସିହାରୁ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର — (କ) ସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି: ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ଦ୍ୱାରା — • ଭାସେକ୍ଟୋମି (Vasectomy): ପୁରୁଷର ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀକୁ କାଟି ବାନ୍ଧିଦିଆଯାଏ। • ଟ୍ୟୁବେକ୍ଟୋମି (Tubectomy): ସ୍ତ୍ରୀର ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀକୁ କାଟି ବାନ୍ଧିଦିଆଯାଏ। (ଖ) ଅସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି: • ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ପଦ୍ଧତି (ନିରୋଧ / Condom) • ହରମୋନ୍ ପଦ୍ଧତି (ଗର୍ଭନିରୋଧ ବଟିକା) • ଅନ୍ତଃଗର୍ଭାଶୟ ପଦ୍ଧତି (କପର୍-ଟି / Copper-T) • ପ୍ରାକୃତିକ ପଦ୍ଧତି।

ସମବିଭାଜନ କାୟିକ କୋଷ (Somatic cell) ଓ ଆଦି ଜାୟକ କୋଷରେ ଘଟେ। ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ଜାତ ହୁଏ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅପତ୍ୟ କୋଷର ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ମାତୃକୋଷ ସହ ସମାନ (2n) ରହେ। ଏଣୁ ଏହାକୁ ‘ସମବିଭାଜନ’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦୁଇ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ — ୧. ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ ବିଭାଜନ (Karyokinesis): ଚାରୋଟି ଅବସ୍ଥାରେ — • ଆଦ୍ୟାବସ୍ଥା (Prophase): କ୍ରୋମାଟିନ୍ ଜାଲିକା ଗୁଣସୂତ୍ର ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। • ମଧ୍ୟାବସ୍ଥା (Metaphase): ଗୁଣସୂତ୍ର କୋଷର ମଧ୍ୟସମତଳ (Equator)ରେ ସଜ୍ଜିତ ହୁଏ। • ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା (Anaphase): ଗୁଣସୂତ୍ର ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦୁଇ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଯାଏ। • ଅନ୍ତିମାବସ୍ଥା (Telophase): ଦୁଇ ମେରୁରେ ଦୁଇଟି ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ ତିଆରି ହୁଏ। ୨. କୋଷଜୀବକ ବିଭାଜନ (Cytokinesis): କୋଷ ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ।

ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ଯୁଗ୍ମକ ଜନନ (Germ) କୋଷରେ ଘଟେ। ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ ଚାରୋଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଅର୍ଦ୍ଧେକ (n) ଗୁଣସୂତ୍ର ରହେ। ପ୍ରଥମ ବିଭାଜନ (Meiosis-I) ଅଧିକ ଦୀର୍ଘ ଓ ଜଟିଳ; ଏହାର ଆଦ୍ୟାବସ୍ଥା-I ପାଞ୍ଚ ଉପାବସ୍ଥାରେ ବିଭକ୍ତ — • ଲେପ୍‌ଟୋଟିନ୍ (Leptotene): ଗୁଣସୂତ୍ର ଏକକ ସୂତ୍ର ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। • ଜାଇଗୋଟିନ୍ (Zygotene): ସଦୃଶ ଗୁଣସୂତ୍ର (Homologous) ଯୋଡ଼ା ହୋଇ ଲାଗେ (ଆପୁଞ୍ଜନ / Synapsis)। • ପାକିଟିନ୍ (Pachytene): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣସୂତ୍ର ଚତୁଃଏକକ ସୂତ୍ର (Tetrad)ରେ ପରିଣତ; ଗୁଣସୂତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଂଶ ବିନିମୟ (ପାରାନ୍ତରଣ / Crossing over) ହୁଏ। • ଡିପ୍ଲୋଟିନ୍ (Diplotene): କାଏଜମା (Chiasma) ଦେଖାଯାଏ। • ଡାଇକାନେସିସ୍ (Diakinesis): ଗୁଣସୂତ୍ର ମୋଟା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟାବସ୍ଥା-I, ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା-I (ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୁଏ) ଓ ଅନ୍ତିମାବସ୍ଥା-I ଘଟେ।

ସମବିଭାଜନ (Mitosis): • କାୟିକ କୋଷ ଓ ଆଦି ଜାୟକ କୋଷରେ ହୁଏ। • ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ 2ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ଜାତ ହୁଏ। • ଅପତ୍ୟ କୋଷର ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ମାତୃକୋଷ ସହ ସମାନ (2n)। • ଆପୁଞ୍ଜନ ବା ଅଂଶ ବିନିମୟ (Crossing over) ହୁଏ ନାହିଁ। ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (Meiosis): • ଯୁଗ୍ମକ ଜନନ (Germ) କୋଷରେ ହୁଏ। • ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ 4ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ଜାତ ହୁଏ। • ଅପତ୍ୟ କୋଷର ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଅର୍ଦ୍ଧେକ (n)। • ଆପୁଞ୍ଜନ ଓ ଅଂଶ ବିନିମୟ (Crossing over) ହୁଏ।

(କ) AIDS ର ପୂରା ନାମ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ: AIDS = Acquired Immune Deficiency Syndrome (ଅର୍ଜିତ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଅଭାବ ସଂଲକ୍ଷଣ)। ଏହା HIV ଭୂତାଣୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ରୋଗରେ ଶରୀରର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ ଶକ୍ତି ଧୀରେ ଧୀରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ କୌଣସି ରୋଗ ହେଲେ ଆଉ ଭଲ ହୁଏ ନାହିଁ। (ଖ) ଅସମାୟିତ ଜନନ: ସମାୟନ (ନିଷେକ) ନ ହୋଇ ଡିମ୍ବାଣୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ନୂତନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଅସମାୟିତ (ଅନିଷେକ) ଜନନ (Parthenogenesis) କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ — ମହୁମାଛି, ଲାହୀକୀଟ (Aphids)। (ଗ) ଯୁଗ୍ମକଜନନର ପ୍ରାବସ୍ଥା: ତିନି ପ୍ରାବସ୍ଥା — ପ୍ରଗୁଣନ ପ୍ରାବସ୍ଥା (Multiplication), ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରାବସ୍ଥା (Growth) ଓ ପରିପକ୍ୱନ ପ୍ରାବସ୍ଥା (Maturation)। ପ୍ରଗୁଣନ ପ୍ରାବସ୍ଥାରେ ସମବିଭାଜନ, ପରିପକ୍ୱନରେ ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ଘଟେ। (ଘ) ସ୍ପଞ୍ଜର ଅନ୍ତଃକୋରକୋଦ୍‌ଗମ: ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବେଶରେ ସ୍ପଞ୍ଜ ନିଜ ଶରୀର ଭିତରେ ଜେମ୍ୟୁଲ୍ (Gemmule) ତିଆରି କରେ; ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶରେ ଏଥିରୁ ନୂଆ ସ୍ପଞ୍ଜ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହାକୁ ଅନ୍ତଃ କୋରକୋଦ୍‌ଗମ (Internal budding) କୁହାଯାଏ। (ଙ) ଏମିବାର ବହୁ ବିଭାଜନ: ଖରାଦିନେ ଏମିବା କୋଷିକା (Cyst) ତିଆରି କରି, ଭିତରେ ବାରମ୍ବାର ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା 500-600ଟି କୁନି ଏମିବା ସୃଷ୍ଟି କରେ; ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ହେଲେ ଏମାନେ ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି।

(କ) ସମାୟନ (Fertilization): ପୁଂଯୁଗ୍ମକ (ଶୁକ୍ରାଣୁ) ଓ ସ୍ତ୍ରୀଯୁଗ୍ମକ (ଡିମ୍ବକୋଷ) ମିଳିତ ହୋଇ ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote) ଗଠନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମାୟନ କୁହାଯାଏ। ମଣିଷରେ ଏହା ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ (Fallopian tube)ରେ ଘଟେ। (ଖ) ପରିବାର ନିୟୋଜନର ଅସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି: ନିରୋଧ (Condom), ଗର୍ଭନିରୋଧ ବଟିକା, କପର୍-ଟି (Copper-T) ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ପଦ୍ଧତି — ଏଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି। (ଗ) ଗର୍ଭାଶୟ (Uterus): ଏକ ଫମ୍ପା ଓ ପେଶୀବହୁଳ ଅଙ୍ଗ; ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 7.5 ସେ.ମି., ଚଉଡ଼ା 5.0 ସେ.ମି.। ଏଠାରେ ଭୃଣ ବଢ଼ି ଶିଶୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହାର ତଳ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶକୁ ଗ୍ରୀବା (Cervix) କୁହାଯାଏ। (ଘ) ଅଙ୍ଗବିକାଶ (Organogenesis): ଗାଷ୍ଟ୍ରୁଲାର ତିନି ଜାୟକ ସ୍ତର — ଏକ୍ଟୋଡର୍ମ (Ectoderm), ମିସୋଡର୍ମ (Mesoderm) ଓ ଏଣ୍ଡୋଡର୍ମ (Endoderm)ରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଙ୍ଗତନ୍ତ୍ର ତିଆରି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା। (ଙ) ଶୁକ୍ରମୁଣି (Scrotal sac): ପୁରୁଷ ଶରୀର ବାହାରେ ଝୁଲୁଥିବା ଥଳି, ଏଥିରେ ଦୁଇଟି ଶୁକ୍ରାଶୟ ଥାଏ। ଏହାର ତାପମାତ୍ରା ଶରୀରଠାରୁ ପ୍ରାୟ 2°C କମ୍, ଯାହା ଶୁକ୍ରାଣୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ।

(କ) କାଲସ୍ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? → ଟିସ୍ୟୁ ପୋଷଣ (Tissue culture)ରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଅବିଭେଦିତ କୋଷ ସମୂହକୁ କାଲସ୍ (Callus) କୁହାଯାଏ। (ଖ) ଡିମ୍ବାଶୟରୁ କେଉଁ ହରମୋନ୍ ସ୍ରାବ ହୁଏ? → ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟେରନ୍। (ଗ) ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶରେ ଏମିବା କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜନନ କରେ? → ଦ୍ୱିବିଭାଜନ (Binary fission)। (ଘ) କେଉଁ ପରିବେଶରେ ହାଇଡ୍ରା କୋରକୋଦ୍‌ଗମ ଦ୍ୱାରା ଜନନ କରେ? → ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଥିଲେ। (ଙ) ଶୁକ୍ରାଶୟର କେଉଁ କୋଷ ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ ସ୍ରାବ କରେ? → ଲେଡିଗ୍ କୋଷ (Leydig cells)। (ଚ) AIDS ରୋଗ ଚିହ୍ନଟର 2ଟି ଉପାୟ ଲେଖ। → ELISA ଓ ୱେଷ୍ଟର୍ନ ବ୍ଲଟିଂ (Western Blotting)। (ଛ) ଭୃଣବନ୍ଧର କାର୍ଯ୍ୟ କ'ଣ? → ଭୃଣବନ୍ଧ (Placenta) ମାଆ ଓ ଶିଶୁକୁ ଯୋଡ଼େ, ଶିଶୁକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଏ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବାହାର କରେ।

(କ) ଭୃଣପୋଷର ଗୁଣସୂତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ତ୍ରିଗୁଣିତ (3n) ଅଟେ। (ଖ) ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଥିବା କୋଷକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣବିଭବୀ (Totipotent) କୁହାଯାଏ। (ଗ) ଶୁକ୍ରମୁଣିର ତାପମାତ୍ରା ମାନବ ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରାଠାରୁ ପ୍ରାୟ 2 ଡିଗ୍ରୀ କମ୍। (ଘ) ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା ବିଖଣ୍ଡନ (Fragmentation) ଦ୍ୱାରା ବଂଶବିସ୍ତାର କରିଥାଏ। (ଙ) HIV ର ଆନୁବଂଶିକ ପଦାର୍ଥ ଆରଏନ୍‌ଏ (RNA) ଅଟେ। (ଚ) ଆରଏନ୍‌ଏ ଥିବା ଭୂତାଣୁମାନଙ୍କୁ ପଛଭୂତାଣୁ (Retrovirus) କୁହାଯାଏ। (ଛ) AIDSରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଟି-ଲିମ୍ଫୋସାଇଟ୍ ନାମକ ଶ୍ୱେତରକ୍ତକଣିକାର ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଏ।

(i) ଯୁଗ୍ମକ : (n) :: ଯୁଗ୍ମଜ : ଦ୍ୱିଗୁଣିତ (2n) (ii) ଭାସେକ୍ଟୋମି : ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀ :: ଟ୍ୟୁବେକ୍ଟୋମି : ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ (iii) ଡିମ୍ବାଶୟ : ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ :: ଶୁକ୍ରାଶୟ : ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ (iv) ନଳୀନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ : ପୁଂଯୁଗ୍ମକ :: ମେରୁ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅସ୍ : ଡିମ୍ବକୋଷ (ସ୍ତ୍ରୀଯୁଗ୍ମକ) (v) ଚଳରେଣୁ : ୟୁଲୋଥ୍ରିକ୍ସ :: ଅଚଳରେଣୁ : ପେନିସିଲିୟମ୍

(i) ଲେଡିଗ୍ କୋଷରୁ କେଉଁ ହରମୋନ୍ ସ୍ରାବ ହୁଏ? → ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ (ii) କେଉଁ ମସିହାରୁ ଭାରତରେ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଛି? → 1952 (iii) ସ୍ତ୍ରୀ ଜନନତନ୍ତ୍ର କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସମାୟନ ଘଟେ? → ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ (Fallopian tube) (iv) ଶୁକ୍ରାଣୁ କେଉଁଠାରେ ତିଆରି ହୁଏ? → ସେମିନିଫେରସ୍ ନଳିକା (Seminiferous tubule) (v) ଇଷ୍ଟରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଜନନ ଦେଖାଯାଏ? → କଳିକନ (Budding)

ଜୀବ ନିଜ ଭଳି ନୂତନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଜନନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ପ୍ରଜାତିର ନିରନ୍ତରତା (continuity) ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।

ଅଣନିଷେକ ଜନନ: ଏକ ଜନିତା ଅଂଶ ନେଇ, ନିଷେଚନ ବିନା, ସନ୍ତାନ ଜନିତା ସହ ସମାନ। ଉଦାହରଣ: ବିଭାଜନ, ମୁକୁଳନ। ନିଷେକ ଜନନ: ଦୁଇ ଜନନକୋଷ (ପୁରୁଷ+ସ୍ତ୍ରୀ) ମିଶି, ନିଷେଚନ ହୋଇ, ସନ୍ତାନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ପାଏ।

(1) ବିଭାଜନ (Fission) — ଅମିବା। (2) ମୁକୁଳନ (Budding) — ଇଷ୍ଟ, ହାଇଡ୍ରା। (3) ଖଣ୍ଡନ (Fragmentation) — ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା। (4) ବୀଜାଣୁ (Spore) — ପେନିସିଲିୟମ୍। (5) କାୟିକ ଜନନ — ଆଳୁ, ଅଦା (କଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା)।

ଉଦ୍ଭିଦର ମୂଳ, କାଣ୍ଡ, ପତ୍ର ଆଦି କାୟିକ ଅଂଶରୁ ନୂଆ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ କାୟିକ ପ୍ରଜନନ କୁହାଯାଏ। ଲାଭ: ଜଲଦି ବଢ଼େ, ଜନିତା ଗୁଣ ଅବିକଳ ରହେ, ବୀଜହୀନ ଫଳ ମିଳେ।

ପୁଂକେଶର (Stamen) — ପୁରୁଷ ଅଙ୍ଗ (ପରାଗ ଉତ୍ପାଦନ)। ସ୍ତ୍ରୀକେଶର (Pistil/Carpel) — ସ୍ତ୍ରୀ ଅଙ୍ଗ (ଡିମ୍ବାଣୁ)।

ପୁଂକେଶରର ପରାଗ ସ୍ତ୍ରୀକେଶରର ଗର୍ଭମୁଣ୍ଡକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବାକୁ ପରାଗସଙ୍ଗମ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରକାର: ସ୍ୱ-ପରାଗସଙ୍ଗମ (ଏକା ଫୁଲ) ଓ ପର-ପରାଗସଙ୍ଗମ (ଅନ୍ୟ ଫୁଲ, ପବନ/ପୋକ ଦ୍ୱାରା)।

ପୁରୁଷ ଜନନକୋଷ (ଶୁକ୍ରାଣୁ/ପରାଗ) ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଜନନକୋଷ (ଡିମ୍ବାଣୁ) ମିଶିବାକୁ ନିଷେଚନ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରୁ ଜାଇଗୋଟ୍ (zygote) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଶୁକ୍ରାଶୟ (Testis — ଶୁକ୍ରାଣୁ ଉତ୍ପାଦନ), ଶୁକ୍ରବାହିନୀ, ପ୍ରୋଷ୍ଟେଟ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ଶିଶ୍ନ।

ଡିମ୍ବାଶୟ (Ovary — ଡିମ୍ବାଣୁ ଉତ୍ପାଦନ), ଡିମ୍ବବାହିନୀ ନଳୀ (ନିଷେଚନ ସ୍ଥଳ), ଗର୍ଭାଶୟ (Uterus — ଭ୍ରୂଣ ବିକାଶ) ଓ ଯୋନି।

ନିଷେଚନ ଡିମ୍ବବାହିନୀ ନଳୀ (Fallopian tube)ରେ ହୁଏ। ଜାଇଗୋଟ୍ ଗର୍ଭାଶୟ (uterus)ରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ଭ୍ରୂଣ ରୂପେ ବିକଶିତ ହୁଏ।

ଅମଡ଼ା ମାତା ଓ ଭ୍ରୂଣ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରି ଭ୍ରୂଣକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ପୋଷକ ପଦାର୍ଥ ଯୋଗାଏ ଏବଂ ଭ୍ରୂଣର ବର୍ଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ମାତାଙ୍କ ରକ୍ତକୁ ଫେରାଏ।

ଶୈଶବରୁ ଯୌବନକୁ ଉତ୍ତରଣ ସମୟରେ ଶରୀରରେ ପ୍ରଜନନ କ୍ଷମତା ବିକଶିତ ହେବା ଓ ଗୌଣ ଯୌନ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ଅବସ୍ଥାକୁ ବୟଃସନ୍ଧି କୁହାଯାଏ।