୧ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ଫୋକସ୍ ଦୂରତାକୁ ବଦଳାଇ ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାରେ ଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଫୋକସ୍ କରିବା ହେଉଛି — (a) ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି (b) ସମାୟୋଜନ (c) ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି (d) ଋଲିଣା
✔ (b) ସମାୟୋଜନ (Power of Accommodation)।
ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଦଳାଇ ବିଭିନ୍ନ ଦୂରତାର ବସ୍ତୁକୁ ମୁକୁରିକା ଉପରେ ଫୋକସ୍ କରିବା କ୍ଷମତାକୁ ସମାୟୋଜନ କ୍ଷମତା କୁହାଯାଏ।
୨ଚକ୍ଷୁ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ କେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟିକରେ? (a) ସ୍ୱଚ୍ଛପଟଳ (b) କନୀନିକା (c) ନେତ୍ରପିତୁଳା (d) ମୁକୁରିକା
✔ (d) ମୁକୁରିକା (Retina)।
ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସ ବସ୍ତୁର ବାସ୍ତବ, ଛୋଟ ଓ ଓଲଟା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକା (retina) ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଆଲୋକ ସଂବେଦୀ।
୩ସୁସ୍ଥ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଦୃଷ୍ଟିସଂପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ପଷ୍ଟଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା କେତେ? (a) 25 ମି (b) 2.5 ସେମି (c) 25 ସେମି (d) 2.5 ମି
✔ (c) 25 ସେମି।
ସ୍ୱାଭାବିକ ଚକ୍ଷୁ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା (Least distance of distinct vision / near point) 25 ସେମି।
୪ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ କେଉଁଟି ଦାୟୀ? (a) ନେତ୍ରପିତୁଳା (b) ମୁକୁରିକା (c) ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ (d) କନୀନିକା
✔ (c) ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ (Ciliary muscles)।
ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଚକ୍ଷୁ ଲେନ୍ସର ବକ୍ରତା ବଦଳାଇ ଏହାର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୫ସମୀପଦୃଷ୍ଟିସଂପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ −5.5D ଓ ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ +1.5D ଲେନ୍ସ ଦରକାର। ଦୁଇ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
ଫୋକସ୍ ଦୂରତା f = 1/P (P ଡାଇଅପ୍ଟରରେ, f ମିଟରରେ)।
(i) ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ: P = −5.5 D
f = 1/(−5.5) = −0.18 ମି ≈ −18.2 ସେମି (ଅବତଳ ଲେନ୍ସ)।
(ii) ଦୂର ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ: P = +1.5 D
f = 1/1.5 = +0.67 ମି ≈ +66.7 ସେମି (ଉଭଳ ଲେନ୍ସ)।
୬ସ୍ୱାଭାବିକ ଚକ୍ଷୁର 25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ବସ୍ତୁ ରଖିଲେ ଚକ୍ଷୁ ତାହାକୁ କାହିଁକି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ?
25 ସେମି ହେଉଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା (ନିକଟ ବିନ୍ଦୁ) — ଏହା ସେହି ନିକଟତମ ବିନ୍ଦୁ ଯାହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖି ସମାୟୋଜନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁକୁ ମୁକୁରିକାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଫୋକସ୍ କରିପାରେ।
25 ସେମିରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ ବସ୍ତୁ ରଖିଲେ ସିଲିଆରୀ ମାଂସପେଶୀ ଲେନ୍ସର ବକ୍ରତା ଏତେ ବଢ଼ାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମୁକୁରିକାରେ ବନେ। ତେଣୁ ବସ୍ତୁ ଝାପ୍ସା (blur) ଦେଖାଯାଏ।
୭ଚକ୍ଷୁ ନିକଟର ବସ୍ତୁ ଦୂରତା ବଢ଼ାଇଲେ ତାହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୂରତା କ'ଣ ହେବ?
ଆଖିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସର୍ବଦା ମୁକୁରିକା (retina) ଉପରେ ବନେ, ଯାହା ଏକ ସ୍ଥିର ଦୂରତାରେ।
ବସ୍ତୁ ଦୂର ଗଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଦୂରତା ସମାନ (ମୁକୁରିକାରେ) ରହେ — କାରଣ ଆଖି ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଦଳାଇ (ସମାୟୋଜନ) ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ସର୍ବଦା ମୁକୁରିକାରେ ରଖେ। (ବସ୍ତୁ ଦୂର ଗଲେ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ୍ ଦୂରତା ବଢ଼େ।)
୮ସାଧାରଣ ଚକ୍ଷୁର ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ ଓ ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?
ଦୂର-ବିନ୍ଦୁ (Far point): ଯେଉଁ ସର୍ବାଧିକ ଦୂର ବିନ୍ଦୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖି ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଖି ପାଇଁ ଏହା ଅନନ୍ତ (infinity)।
ନିକଟ-ବିନ୍ଦୁ (Near point): ଯେଉଁ ନିକଟତମ ବିନ୍ଦୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଖି ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରେ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଆଖି ପାଇଁ ଏହା 25 ସେମି।
୯ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ବୁଝାଅ।
ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ବର୍ଷା ପରେ ବନେ ଯେତେବେଳେ ବାୟୁରେ ଛୋଟ ଜଳବିନ୍ଦୁ (ପାଣିର ବୁନ୍ଦା) ଥାଏ। ଏହି ଜଳବିନ୍ଦୁ ଛୋଟ ପ୍ରିଜିମ ପରି କାମ କରନ୍ତି।
ପ୍ରକ୍ରିୟା:
1. ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଜଳବିନ୍ଦୁରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରତିସରଣ (refraction) ହୁଏ — ଧଳା ଆଲୋକ ସାତ ରଙ୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ (ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ)।
2. ଏହି ରଙ୍ଗ ଜଳବିନ୍ଦୁର ଭିତର ପୃଷ୍ଠରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରତିଫଳନ (total internal reflection) ହୁଅନ୍ତି।
3. ଜଳବିନ୍ଦୁରୁ ବାହାରିବା ବେଳେ ପୁଣି ପ୍ରତିସରଣ ହୁଏ।
ଏହି ପ୍ରତିସରଣ + ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରତିଫଳନ + ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣନ ଯୋଗୁଁ ଦର୍ଶକକୁ VIBGYORର ସାତ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ — ଏହା ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ (ଲାଲ୍ ବାହାରେ, ବାଇଗଣୀ ଭିତରେ)।
୧୦ଟିଣ୍ଡଲ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ।
ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବ (Tyndall Effect): ଯେତେବେଳେ ଆଲୋକ ଏମନ ମାଧ୍ୟମ ଦେଇ ଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କଣିକା (colloidal particles) ଥାଏ, ତେବେ ଆଲୋକ ଏହି କଣିକା ଦ୍ୱାରା ବିଛୁରିତ (scatter) ହୋଇ ଆଲୋକର ପଥ ଦେଖାଯାଏ — ଏହାକୁ ଟିଣ୍ଡଲ୍ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଘନ ଜଙ୍ଗଲ (canopy) ମଧ୍ୟ ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ପଥ ଦେଖାଯିବା (ଧୁଆଁ/କୁହୁଡ଼ି/ଧୂଳିକଣା ଦ୍ୱାରା scatter ହୋଇ); ଧୁଆଁ ଭରା କୋଠରିରେ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିର ପଥ ଦେଖାଯିବା।
୧୧ବିଜ୍ଞାନସଙ୍ଗତ କାରଣ ଦର୍ଶାଅ (a–f)।
(a) ତାରାଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଦପ୍ଦପ୍ ହୁଏ? → ତାରା ବହୁ ଦୂର ହୋଇ ବିନ୍ଦୁ-ଉତ୍ସ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ଆଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଦେଇ ଯିବା ବେଳେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରତିସରିତ ହୁଏ। ବାୟୁ ସ୍ଥିତି ବଦଳିବାରୁ ପ୍ରତିସରଣ ବଦଳେ, ତେଣୁ ଆଲୋକ କେବେ ଅଧିକ କେବେ କମ୍ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚେ — ତାରା ଦପ୍ଦପ୍ ଦେଖାଯାଏ।
(b) ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଦପ୍ଦପ୍ ହୁଏ ନାହିଁ? → ଗ୍ରହ ନିକଟରେ ଥାଇ ବିସ୍ତୃତ ଉତ୍ସ (ଅନେକ ବିନ୍ଦୁ) ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିନ୍ଦୁର ପ୍ରତିସରଣ ଅଲଗା ବଦଳେ, ମାତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କର ହାରାହାରି ସ୍ଥିର ରହେ। ତେଣୁ ଗ୍ରହର କୁଲ ଆଲୋକ ସ୍ଥିର ରହେ, ଦପ୍ଦପ୍ ହୁଏ ନାହିଁ।
(c) ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗାଢ ଲାଲ୍ କାହିଁକି? → ସେ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଅଧିକ ଦୂରତା ଯାଏ। ଛୋଟ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (ନୀଳ/ବାଇଗଣୀ) ଆଲୋକ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ; କେବଳ ବଡ଼ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (ଲାଲ୍) ଆଲୋକ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚେ। ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ।
(d) ଆକାଶ କାହିଁକି ନୀଳ? → ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅଣୁ ଛୋଟ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ (ନୀଳ) ଆଲୋକକୁ ଲାଲ୍ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ବିଛୁରିତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଚାରିଆଡ଼ୁ ନୀଳ ଆଲୋକ ବିଛୁରି ଆଖିରେ ଆସେ ଓ ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ।
(e) ମହାକାଶଚାରୀଙ୍କୁ ଆକାଶ କାହିଁକି ଅନ୍ଧାରୁଆ? → ମହାକାଶରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆଲୋକ ବିଛୁରଣ କରୁଥିବା କଣିକା ନାହିଁ। ବିନା ବିଛୁରଣରେ ଆକାଶ କଳା (ଅନ୍ଧାର) ଦେଖାଯାଏ।
(f) ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣକୁ କାହିଁକି ବିପଦ ସଂକେତ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର? → ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ, ତେଣୁ ଏହା ସର୍ବନିମ୍ନ ବିଛୁରିତ ହୁଏ ଓ କୁହୁଡ଼ି/ଧୁଆଁ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ବହୁ ଦୂରରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ ଏହା ବିପଦ ସଂକେତ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ।