ବିପଦ (Hazard) କ'ଣ?
କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟକୃତ କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତିକ ବିପଦଶଙ୍କୁଳ ଅବସ୍ଥା ବା ଘଟଣା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଧନଜୀବନ ହାନି, ଜୀବିକାର୍ଜନରେ ବାଧା, ଆହତ ହେବା ବା ପରିବେଶ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ — ତାହାକୁ ବିପଦ କୁହାଯାଏ।
- ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପଦ: ଭୂମିକମ୍ପ, ଆଗ୍ନେୟ ଉଦ୍ଗୀରଣ, ବାତ୍ୟା, ସୁନାମି।
- ଉଭୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମନୁଷ୍ୟକୃତ: ଭୂସ୍ଖଳନ, ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା, ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ, ସନ୍ତ୍ରାସବାଦ।
- ମନୁଷ୍ୟକୃତ ବିପଦ: ଶିଳ୍ପ/କାରଖାନା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିସ୍ଫୋରଣ, ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ନିର୍ଗମନ, ନଦୀବନ୍ଧ ଧ୍ୱଂସ, ଯୁଦ୍ଧ, ବେସାମରିକ ସଂଘର୍ଷ।
ବିପର୍ଯ୍ୟୟ (Disaster / Calamity) କ'ଣ?
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟକୃତ ବା ପ୍ରାକୃତିକ ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟାପକ ମୃତାହତ ଓ ଧନସମ୍ପତ୍ତି ହାନି, ଜୀବିକାର୍ଜନରେ ବାଧା, ବାସଗୃହ ଓ ରାସ୍ତାଘାଟ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇ ସମାଜର ପ୍ରଚୁର କ୍ଷତି ହୁଏ — ତାହାକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ କୁହାଯାଏ।
ବିପଦ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ବିପଦ ବିପଦର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି କରେ; ମାତ୍ର ବିପଦ ପ୍ରଚୁର କ୍ଷତିକାରକ ଓ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ହୋଇ ବାସ୍ତବ ଧ୍ୱଂସ ଘଟାଇଲେ ତାହା ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ହୁଏ।
ସୁଭେଦ୍ୟତା (Vulnerability) କ'ଣ?
ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ସୂଚନାର ଅଭାବ, ନିମ୍ନ ଜୀବନଧାରଣ ମାନ, ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସାବଧାନତା ଆଦି ବିପଦର ଉତ୍କଟତା ଗୋଷ୍ଠୀ ଉପରେ କେତେଦୂର କୁପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ — ତାହାକୁ ସେ ଗୋଷ୍ଠୀର ସୁଭେଦ୍ୟତା କୁହାଯାଏ।
ସୁଭେଦ୍ୟତା ଅଧିକ ହେଲେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ଭୟାବହତା ବହୁଗୁଣିତ ହୁଏ। ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ମହିଳା (ବିଶେଷକରି ଗର୍ଭବତୀ ଓ ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରାଉଥିବା), ବୃଦ୍ଧ, ପିଲା ଓ ବିକଳାଙ୍ଗ ବ୍ୟକ୍ତି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସୁଭେଦ୍ୟ।
ଶଙ୍କା (Risk) କ'ଣ?
ଶଙ୍କା ହେଉଛି ବିପଦ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭାବିତ କ୍ଷୟକ୍ଷତିର ମାପ (ପରିମାଣ)। ସୁଭେଦ୍ୟତା ଅଧିକ ହେଲେ ବିପଦ ଆଶଙ୍କା ବଢ଼ିଯାଏ; ମୁକାବିଲା କରିବାର ଦକ୍ଷତା ଅଧିକ ହେଲେ ଶଙ୍କା କମେ।
ଶଙ୍କା (Risk) = ( ବିପଦ × ସୁଭେଦ୍ୟତା ) ÷ ଗୋଷ୍ଠୀର ମୁକାବିଲା କରିବାର ଦକ୍ଷତା
ଭାରତର ବିପଦ ପ୍ରବଣତା (ତଥ୍ୟ)
| ବିପଦ | ପ୍ରବଣ ଅଞ୍ଚଳ |
|---|
| ଭୂମିକମ୍ପ | ଭୂ-ଭାଗର ୬୦% ରୁ ଅଧିକ |
| ବନ୍ୟା | ପ୍ରାୟ ୧୨% |
| ବାତ୍ୟା | ପ୍ରାୟ ୮% |
| ମରୁଡ଼ି | ଚାଷ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାୟ ୭୦% |
ଭୂମିକମ୍ପ (Earthquake)
ପୃଥିବୀପୃଷ୍ଠ ହଠାତ୍ କିଛି ସେକେଣ୍ଡ ପାଇଁ ଥରି ଉଠିବାକୁ ଭୂମିକମ୍ପ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏକ ଆକସ୍ମିକ ଘଟଣା — ପୂର୍ବସୂଚନା ନ ଥାଇ ଘଟେ ଓ ଏହାର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରାଯାଇ ପାରିନାହିଁ।
ଭୂମିକମ୍ପର କାରଣ
- ଭୂପୃଷ୍ଠ ଅଭ୍ୟନ୍ତରର ଶିଳାସ୍ତରରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ପୁଞ୍ଜୀଭୂତ ଚାପ ହଠାତ୍ ବିମୋଚିତ ହୁଏ।
- ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଉଦ୍ଗୀରଣ, ଶିଳାସ୍ତରରେ ଘର୍ଷଣ ଏବଂ ପ୍ଲେଟ୍ ସଂଚଳନ।
ରିକ୍ଟର ସ୍କେଲ (Richter Scale): ଭୂମିକମ୍ପର ତୀବ୍ରତା ୧ରୁ ୧୦ ମାପରେ ମପାଯାଏ।
ଭାରତର ଭୂମିକମ୍ପ ପ୍ରବଣ ଅଞ୍ଚଳ
ହିମାଳୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ, ତ୍ରିପୁରା, ମଣିପୁର, ମିଜୋରାମ, ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର, ଜମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର, ବିହାରର ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ। ଓଡ଼ିଶା ସେସମିକ୍ ଜୋନ୍ ୨ ଓ ୩ ମଧ୍ୟରେ — ଏଠାରେ ବଡ଼ ଧରଣର କ୍ଷୟକ୍ଷତି ହେବା ସମ୍ଭାବନା କମ୍।
ଭୂମିକମ୍ପ ସମୟର ସାବଧାନତା
- କୌଣସି କୋଠାଘର ନିକଟରେ ଠିଆ ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
- ଘର ଭିତରେ ଥିଲେ ଯେତେଶୀଘ୍ର ଖୋଲାସ୍ଥାନକୁ ପଳାଇବା; ସମ୍ଭବ ନ ହେଲେ ମଜବୁତ ଟେବୁଲ, ଡେସ୍କ ବା ଖଟ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା।
- ଘରର ସମସ୍ତ ସୁଇଚ୍, ପାଣି ପାଇପ୍ ଓ ଗ୍ୟାସ ସିଲିଣ୍ଡର ବନ୍ଦ କରିଦେବା।
- ଗୃହ, ପୋଲ, ନଦୀବନ୍ଧ ଆଦି ଭୂମିକମ୍ପରୋଧକ (earthquake-resistant) ପଦ୍ଧତିରେ ନିର୍ମାଣ କରିବା।
ଆଗ୍ନେୟ ଉଦ୍ଗୀରଣ (Volcanic Eruption)
ଭୂପୃଷ୍ଠ ଉପରିସ୍ଥ ଫାଟ କିମ୍ବା ଗର୍ଭଦେଇ ପୃଥିବୀ ଅଭ୍ୟନ୍ତରରୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ତରଳ ଶିଳା (ମାଗ୍ମା) ଓ ବିଷାକ୍ତ ଗ୍ୟାସ ବାହାରକୁ ଆସିବାକୁ ଆଗ୍ନେୟ ଉଦ୍ଗୀରଣ (ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀ ଉଦ୍ଗୀରଣ) କୁହାଯାଏ। ମାଗ୍ମା ଉପରକୁ ଆସିଲେ ତାକୁ ଲାଭା କୁହାଯାଏ।
ଆଗ୍ନେୟ ଉଦ୍ଗୀରଣର ପ୍ରଭାବ
- ଧୂଆଁ, ପାଉଁଶ ଓ ବିଷାକ୍ତ ବାଷ୍ପ ଯୋଗୁଁ ଦୃଶ୍ୟତା ହ୍ରାସ → ରେଳ, ସଡ଼କ ଓ ବିମାନ ପରିବହନ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ।
- ଗାଡ଼ି ଇଞ୍ଜିନରେ ବାୟୁ ପରିସ୍ରବଣ ନ ହୋଇ ଇଞ୍ଜିନ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।
- ନଦୀ ଓ କେନାଲରେ ଜଳପ୍ରବାହ ଅବରୋଧ → ବନ୍ୟା।
- ଶ୍ୱାସରୋଗ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଚକ୍ଷୁପ୍ରଦାହ।
ପରିଚାଳନାଗତ ପ୍ରତିଷେଧକ ବ୍ୟବସ୍ଥା
- ପାଣିପାଗ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ପବନ ବହିବାର ଦିଗ ପର୍ଯ୍ୟାଲୋଚନା।
- ପବନ ବହୁଥିବା ଦିଗର ଲୋକ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଅପସାରଣ (evacuate) କରିବା।
- ମୁଖା (Mask) ଓ କଳାଚଷମା (goggles) ବ୍ୟବହାର।
- ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ସ୍ଥାନରେ ୭୨ ଘଣ୍ଟା ପାଇଁ ପେୟଜଳ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚିକିତ୍ସା ସରଞ୍ଜାମ ମହଜୁଦ ରଖିବା।
ସୁନାମି (Tsunami)
ସୁନାମି ଏକ ଜାପାନୀ ଶବ୍ଦ। ସାଗର ବା ମହାସାଗର ଶଯ୍ୟା ତଳେ ଭୂମିକମ୍ପ ହେଲେ ଜଳ ଉପରକୁ ଉଠି ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ସୁନାମି କୁହାଯାଏ। (ଆଗ୍ନେୟ ଉଦ୍ଗୀରଣ, ଭୂସ୍ଖଳନ ବା ଧୂମକେତୁ ଧକ୍କାରୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।)
- ଅଧିକାଂଶ ସୁନାମି ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରରେ ଘଟେ; ଜାପାନ, ହାଓ୍ୱାଇ ଓ ଏସିଆ-ଆମେରିକାର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ।
- ଦୁଇଟି ଭୂମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ଲେଟର ସଂଘାତରେ ଜଳରାଶି ଉପରକୁ ଉଠେ ଓ ତରଙ୍ଗ ବାହାରକୁ ବ୍ୟାପେ।
- ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରରେ ବେଗ ଘଣ୍ଟାପ୍ରତି ୮୦୦ କି.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ତରଙ୍ଗ ଉଚ୍ଚତା କମ୍, ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅଧିକ।
- ଉପକୂଳ ନିକଟରେ ତରଙ୍ଗର ଉଚ୍ଚତା ବଢ଼ି ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ଫୁଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇ ସବୁକିଛି ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ।
ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ସୁନାମି: ୨୦୦୪ ମସିହାର ସୁନାମିରେ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ (ବିଶେଷକରି ତାମିଲନାଡୁ)ରେ ପ୍ରାୟ ୧୦,୦୦୦ ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ। ୨୦୧୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୧ରେ ଭୂମିକମ୍ପ ଓ ସୁନାମି ଜାପାନର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲା। ଓଡ଼ିଶାର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ସୁନାମି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେବାର ଯଥେଷ୍ଟ ସମ୍ଭାବନା ଅଛି।
ସୁନାମି ପରିଚାଳନା
ସୁନାମିକୁ ରୋକାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ, ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ଲେଟ୍ ସଂଚଳନ, ଭୂମିକମ୍ପର ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ସୁନାମିର ଗତି ପର୍ଯ୍ୟାଲୋଚନା (Monitor) କରାଯାଇ ପୂର୍ବ ସତର୍କ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇପାରିବ। ତେଣୁ ଉପକୂଳବାସୀ ଓ ପଶୁସମ୍ପଦକୁ ନିରାପଦ ସ୍ଥାନକୁ ଅପସାରଣ କରାଯାଇ ଧନଜୀବନ ହାନି ହ୍ରାସ କରାଯାଇପାରିବ।
💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା
① ବିପଦ = ବିପଦର ଆଶଙ୍କା; ବିପର୍ଯ୍ୟୟ = ବାସ୍ତବ ଧ୍ୱଂସ। ② ସୁଭେଦ୍ୟତା ବଢ଼ିଲେ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବଢ଼େ। ③ ଶଙ୍କା = (ବିପଦ × ସୁଭେଦ୍ୟତା) ÷ ମୁକାବିଲା ଦକ୍ଷତା। ④ ଭୂମିକମ୍ପ ତୀବ୍ରତା ରିକ୍ଟର ସ୍କେଲରେ। ⑤ ସୁନାମି = ସମୁଦ୍ର ତଳ ଭୂମିକମ୍ପରୁ ତରଙ୍ଗ। ⑥ ପରିଚାଳନା = ସଚେତନତା, ପୂର୍ବ ସତର୍କତା, ଅପସାରଣ ଓ ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ।