ନଦୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୌଳିକ ଧାରଣା
- ଅବବାହିକା (Basin): ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟନଦୀ ଓ ତା'ର ସମସ୍ତ ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ।
- ଉପନଦୀ (Tributary): ଯେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟନଦୀକୁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି।
- ଶାଖାନଦୀ (Distributary): ମୁଖ୍ୟନଦୀରୁ ବାହାରି ଏହାର ଜଳକୁ ହ୍ରଦ/ସମୁଦ୍ରକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ନଦୀ (ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଏ)।
- ଜଳବିଭାଜିକା (Water Divide): ଦୁଇଟି ଅବବାହିକାକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିବା ଉଚ୍ଚଭୂମି/ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ। ଯଥା — ପଶ୍ଚିମଘାଟ, ହିମାଳୟ।
- ନଦୀତନ୍ତ୍ର (River System): ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟନଦୀ ଓ ତା'ର ସମସ୍ତ ଉପନଦୀ ମିଶି ଯାହା ଗଠନ କରନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ନଦୀର ଦୁଇ ବିଭାଗ: (୧) ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ନଦୀ — ଚିରସ୍ରୋତା (perennial), ହିମବାହ ତରଳିବାରୁ ବର୍ଷସାରା ଜଳ; ଲମ୍ବା। (୨) ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ — ବୃଷ୍ଟିପୁଷ୍ଟ, ଋତୁକାଳୀନ (seasonal), ଛୋଟ ଓ ଅଗଭୀର ଶଯ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ।
ନଦୀ ବିନ୍ୟାସ (River Pattern) — ୪ ପ୍ରକାର
| ବିନ୍ୟାସ | ଲକ୍ଷଣ |
|---|
| ବୃକ୍ଷାକୃତି (Dendritic) | ନଦୀ ଓ ଉପନଦୀ ଏକ ବୃକ୍ଷ (ଗଛ) ଭଳି ଦେଖାଯାଏ |
| ସମାନ୍ତରାଳ (Parallel) | ଉପନଦୀ ମୁଖ୍ୟନଦୀ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ; କଠିନ-ନରମ ଶିଳା ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଥିଲେ |
| ଛତ୍ରାକୃତି (Radial) | ଏକ ଗମ୍ବୁଜାକାର ଉଚ୍ଚଭୂମିରୁ ସବୁ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ |
| ଆୟତାକୃତି (Trellis) | ପଥୁରିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶିଳା ସମକୋଣରେ ଯୋଡ଼ିହୋଇଥିଲେ |
ନଦୀଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଭୂମିରୂପ
ଗଭୀର ଉପତ୍ୟକା, କେନିୟନ ('I' ଆକାର), 'V' ଉପତ୍ୟକା / ନଦୀଖାତ (gorge), ନଦୀବାଙ୍କ (meander), ଅଶ୍ୱକ୍ଷୁରାକୃତି ହ୍ରଦ (oxbow lake), ପ୍ଲାବନଭୂମି (floodplain), ଜଳପ୍ରପାତ ଓ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (delta)।
ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ନଦୀ
ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ — ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର। ଏମାନେ ହିମାଳୟଠାରୁ ପୁରାତନ (ହିମାଳୟ ଉଠିବା ବେଳେ ନିଜ ଶଯ୍ୟା ଖୋଳି ଚାଲିଥିଲେ — ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ/antecedent ନଦୀ)।
ସିନ୍ଧୁନଦୀ (Indus)
- ତିବତର ମାନସରୋବର ହ୍ରଦରୁ ଉପୁଥିଲାଭ; ଲଦାଖ (ଜ-କା) ଦେଇ ଭାରତରେ ପ୍ରବେଶ।
- ଉପନଦୀ: ଜାସ୍କର, ନୁବ୍ରା, ଶ୍ୟୋକ (କାଶ୍ମୀରରେ); ଝେଲମ, ଚେନାବ, ରାବି, ବେୟାସ, ସତଲେଜ (ପାକିସ୍ତାନର ମିଥାନକୋଟରେ ମିଶନ୍ତି)।
- ଦୈର୍ଘ୍ୟ ~୨୯୦୦ କି.ମି. — ଭାରତରେ ପ୍ରବାହିତ ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ; କରାଚୀ ପୂର୍ବରେ ଆରବ ସାଗରରେ ପଡ଼େ।
- ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ଚୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଭାରତ ଏହାର କେବଳ ~୨୦% ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିପାରେ (ପଞ୍ଜାବ, ହରିୟାଣା, ରାଜସ୍ଥାନ ଦ.ପ.)।
ଗଙ୍ଗାନଦୀ (Ganga)
- ଉପରିସ୍ଥଳରେ ଭାଗୀରଥୀ — ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ହିମବାହ (ଗୋମୁଖ) ରୁ। ଦେବପ୍ରୟାଗରେ ଅଲକାନନ୍ଦା ସହ ମିଶି ଗଙ୍ଗା ନାମ; ହରିଦ୍ୱାରରେ ସମତଳରେ ପ୍ରବେଶ।
- ବାମ ତୀର ଉପନଦୀ (ହିମାଳୟରୁ): ଯମୁନା (ଯମୁନୋତ୍ରୀ ହିମବାହ; ଆଲ୍ଲାହାବାଦ/ପ୍ରୟାଗରେ ମିଶେ — ସଙ୍ଗମ/ତ୍ରିବେଣୀ), ଘାଗରା, ଗଣ୍ଡକ, କୋଶୀ (ନେପାଳ ହିମାଳୟରୁ)।
- ଦକ୍ଷିଣ ତୀର ଉପନଦୀ (ଉପଦ୍ୱୀପରୁ): ଚମ୍ବଲ, ବେତୱା, ସୋନ୍।
- ଫାରକ୍କା (ପ.ବ.) ଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଦୁଇଭାଗ — ଭାଗୀରଥୀ-ହୁଗୁଲି ଦକ୍ଷିଣକୁ ବଙ୍ଗୋପସାଗରକୁ; ମୁଖ୍ୟଧାରା ବାଂଲାଦେଶରେ ପଦ୍ମା → ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସହ ମିଶି ମେଘନା → ବଙ୍ଗୋପସାଗର।
- ଦୈର୍ଘ୍ୟ ~୨୫୦୦ କି.ମି. — ଭାରତରେ ପ୍ରବାହିତ ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ।
ସୁନ୍ଦରବନ: ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ପୃଥିବୀର ବୃହତ୍ତମ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି; ଅଧିକାଂଶ ବାଂଲାଦେଶରେ। ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ ବୃକ୍ଷରୁ; ମହାବଳ ବାଘ (Royal Bengal Tiger) ର ବାସସ୍ଥଳୀ।
ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ (Brahmaputra)
- ତିବତରେ ମାନସରୋବର ପୂର୍ବରୁ ଉପୁଥିଲାଭ; ତିବତରେ ସାଂପୋ ନାମରେ ହିମାଳୟ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ପ୍ରବାହିତ; ନାମଚେ ବରୱା (୭୭୫୭ ମି.) ନିକଟରେ 'U' ଭଳି ବାଙ୍କ କରି ଅରୁଣାଚଳରେ ଦିହାଙ୍ଗ ରୂପେ ଭାରତରେ ପ୍ରବେଶ।
- ଉପନଦୀ: ଦିବାଙ୍ଗ, ଲୋହିତ, କେନୁଲା; ଆସାମରେ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ପ୍ରବାହିତ।
- ତିବତରେ କମ୍ ଜଳ (ଥଣ୍ଡା ଓ ଶୁଷ୍କ); ଭାରତରେ ଅଧିକ ଜଳ ଓ ବହୁ ପଟୁମାଟି → ଶଯ୍ୟା ଉଚ୍ଚ, ଶାଖାନଦୀ (distributary) ଓ ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ସୃଷ୍ଟି। ମାଜୋଲି ଦ୍ୱୀପ = ପୃଥିବୀର ବୃହତ୍ତମ ନଦୀଦ୍ୱୀପ।
- ବର୍ଷା ରତୁରେ ଆସାମ ଓ ବାଂଲାଦେଶରେ ପ୍ରବଳ ବନ୍ୟା। ବାଂଲାଦେଶରେ ଯମୁନା ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ
ପଶ୍ଚିମଘାଟ = ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଜଳବିଭାଜିକା। ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା, କାବେରୀ ପୂର୍ବକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଗଠନ କରନ୍ତି। କେବଳ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତି ପଶ୍ଚିମକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଆରବ ସାଗରରେ (ମୁହାଣ/estuary ଦେଇ) ପଡ଼ନ୍ତି।
| ନଦୀ | ଉପୁଥିଲାଭ | ଦୈର୍ଘ୍ୟ ~ | ବିଶେଷତ୍ୱ |
|---|
| ନର୍ମଦା | ଅମରକଣ୍ଟକ (ମ.ପ୍ର.) | ୧୩୧୨ କି.ମି. | ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା (rift); ଜବଲପୁର ମାର୍ବଲ ଶିଳା, ଧୁଆଁଧାର ଜଳପ୍ରପାତ |
| ତାପ୍ତି | ସାତପୁରା (ବେତୁଲ, ମ.ପ୍ର.) | ନର୍ମଦାଠୁ ଛୋଟ | ନର୍ମଦା ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା |
| ଗୋଦାବରୀ | ନାସିକ (ପଶ୍ଚିମଘାଟ) | ୧୪୫୦ କି.ମି. | ଉପଦ୍ୱୀପର ଦୀର୍ଘତମ; "ଦକ୍ଷିଣଗଙ୍ଗା"; ବୃହତ୍ତମ ଅବବାହିକା |
| କୃଷ୍ଣା | ମହାବଳେଶ୍ୱର (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର) | ୧୩୦୦ କି.ମି. | ଉପନଦୀ ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ଭୀମା; ନାଗାର୍ଜୁନସାଗର ବନ୍ଧ |
| କାବେରୀ | ବ୍ରହ୍ମଗିରି (ପଶ୍ଚିମଘାଟ) | ୭୬୫ କି.ମି. | ଶିବସମୁଦ୍ରମ = ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ଜଳପ୍ରପାତ; ମେଟୁର ବନ୍ଧ |
ଗୋଦାବରୀ ଅବବାହିକା ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମ.ପ୍ର., ଓଡ଼ିଶା ଓ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ; ~୫୦% ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ; ଉପନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣା, ୱର୍ଦ୍ଧା, ପ୍ରାଣହିତା, ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ, ମଞ୍ଜରା, ୱାଇନଗଙ୍ଗା, ପେନଗଙ୍ଗା।
ଓଡ଼ିଶାର ନଦୀ
ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ନଦୀ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ନ୍ତି ଓ ଅଧିକାଂଶ ଋତୁକାଳୀନ (seasonal)। ମୁଖ୍ୟ: ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବୈତରଣୀ, ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ, ରୁଷିକୁଲ୍ୟା, ବଂଶଧାରା।
| ନଦୀ | ଉପୁଥିଲାଭ / ତଥ୍ୟ |
|---|
| ମହାନଦୀ | ଛତିଶଗଡ଼ର ଧମତରୀ ଜିଲ୍ଲାର ସିହାୱା ପର୍ବତ; ଝାରସୁଗୁଡ଼ାରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରବେଶ। ଦୈର୍ଘ୍ୟ ~୮୫୧ କି.ମି. (ଓଡ଼ିଶାରେ ୪୯୪ କି.ମି.); ଓଡ଼ିଶାର ବୃହତ୍ତମ ନଦୀ। ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡ; ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ (ଲମ୍ବା ବନ୍ଧ), ଜୋବ୍ରାରେ ବ୍ୟାରେଜ। କଟକରୁ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଆରମ୍ଭ; ଶାଖାନଦୀ କାଠଯୋଡ଼ି, କୁଆଖାଇ, ବିରୂପା, ଦେବୀ, ଦୟା, ଭାର୍ଗବୀ। ଉପନଦୀ ତେଲ, ଇବ। |
| ବ୍ରାହ୍ମଣୀ | ଶଙ୍ଖ + କୋଏଲ (ଛୋଟନାଗପୁର) ରୂରକେଲା ନିକଟ ବେଦବ୍ୟାସରେ ମିଶି; ଓଡ଼ିଶାର ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ ନଦୀ; ଧାମରାରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର। ରେଙ୍ଗାଲି ଡ୍ୟାମ। ଉପନଦୀ ଖରସ୍ରୋତା। ~୭୯୯ କି.ମି. |
| ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା | ଛୋଟନାଗପୁର; ପ.ବ. ଦେଇ ବାଲେଶ୍ୱରରେ ପ୍ରବେଶ; ~୪୩୩ କି.ମି. |
| ବୈତରଣୀ | କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାର ଗୋନାସିକା ପର୍ବତ; ଉପନଦୀ ସାଲନ୍ଦୀ; ~୩୬୫ କି.ମି. |
| ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ | ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଶିମିଳିପାଳ ପାହାଡ଼; ବାଲେଶ୍ୱର ଓ ବାରିପଦା ଏହାର କୂଳରେ; ବରେହିପାଣି ଜଳପ୍ରପାତ; ~୧୭୫ କି.ମି. |
| ରୁଷିକୁଲ୍ୟା | କନ୍ଧମାଳର ରୁଷି ପର୍ବତ; ମୁହାଣରେ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ନାହିଁ; ~୧୬୫ କି.ମି. |
| ବଂଶଧାରା | କଳାହାଣ୍ଡିର ପର୍ବତ; ଆନ୍ଧ୍ରର କଳିଙ୍ଗପଟନମ୍ରେ ସମୁଦ୍ର; ଉପନଦୀ ମହେନ୍ଦ୍ରତନୟା; ~୨୩୦ କି.ମି. |
ଅନ୍ୟ କେତେକ ମାଳଭୂମି ନଦୀ: ସାଲନ୍ଦୀ, ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ, କୋଲାବ, ଶାବରୀ, ମାଛକୁଣ୍ଡ, ନାଗାବଳୀ, ବାହୁଡ଼ା। ଦୁଦୁମା ଜଳପ୍ରପାତ ମାଛକୁଣ୍ଡ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ।
ହ୍ରଦ (Lakes)
ହ୍ରଦର ପ୍ରକାର
- ଭୂ-ଆଲୋଡ଼ନ ହ୍ରଦ (tectonic): ଡାଲ, ଉଲାର (ଭାରତର ବୃହତ୍ତମ ମଧୁରଜଳ ହ୍ରଦ) — କାଶ୍ମୀର।
- ଅଶ୍ୱକ୍ଷୁରାକୃତି ହ୍ରଦ (oxbow): ଅଂଶୁପା।
- ଉପହ୍ରଦ (lagoon): ଚିଲିକା, ପୁଲିକଟ, କୋଲେରୁ — ବାଲୁକାବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରରୁ ଅଲଗା।
- ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳୀୟ/ଲୁଣିଆ ହ୍ରଦ: ସମ୍ବର (ରାଜସ୍ଥାନ) — ଲୁଣ ମରାଯାଏ। ହିମାଳୟ ହ୍ରଦ = ହିମବାହ ଦ୍ୱାରା।
ଉପକାରିତା: ଜଳପ୍ରବାହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (ବନ୍ୟା ରୋକ), ଜଳସେଚନ, ଜଳବିଦ୍ୟୁତ, ଜଳବାୟୁ ସମଭାବାପନ୍ନ, ଜଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥା, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଓ ବିନୋଦନ। ବନ୍ଧ ପଛର କୃତ୍ରିମ ହ୍ରଦ (ଗୁରୁଗୋବିନ୍ଦ ସାଗର — ଭାକ୍ରାନଙ୍ଗଲ, ସତଲେଜ)।
ଓଡ଼ିଶାର ହ୍ରଦ
- ଚିଲିକା: ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଲୁଣିହ୍ରଦ (lagoon)। ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୭୧ କି.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ ୩୨ କି.ମି.; କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୭୮୦–୧୧୪୪ ବର୍ଗ କି.ମି. (ଋତୁ ଅନୁସାରେ)। ବର୍ଷାରେ ଲବଣତା କମେ, ଶୀତରେ ବଢ଼େ। ଶୀତରେ ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଆସନ୍ତି। ଭିତରେ ପାରିକୁଦ, ମାଲୁଦ, କାଳିଜାଇ ପାହାଡ଼ (ମା କାଳିଜାଇ ମନ୍ଦିର)। ଡଲଫିନ୍ (ଇରାୱାଡ଼ି) ର ବାସସ୍ଥଳୀ — ସାତପଡ଼ା ନିକଟରେ ଦେଖାଯାଏ।
- ଅଂଶୁପା: ମହାନଦୀର ବାଙ୍କରୁ ସୃଷ୍ଟ ଅଶ୍ୱକ୍ଷୁରାକୃତି ମଧୁରଜଳ ହ୍ରଦ (କଟକ ଜିଲ୍ଲା); ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୫ କି.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ ୨ କି.ମି.; ପଶ୍ଚିମରେ ସରଣ୍ଡା, ପୂର୍ବରେ କୁଞ୍ଜର ପାହାଡ଼।
- ପାଟ: ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଛତ୍ରପୁର ନିକଟରେ; ମଧୁରଜଳ ହ୍ରଦ; ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୪ କି.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ ½ କି.ମି.।
ଅର୍ଥନୀତିରେ ନଦୀର ଭୂମିକା
ନଦୀ ଜଳ ଜଳସେଚନ, ନୌପରିବହନ, ନୌକାବିହାର, ଜଳବିଦ୍ୟୁତ, ମତ୍ସ୍ୟଗ୍ରହଣ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହୃତ। ନଦୀକୂଳରେ ପ୍ରଥମେ ଜନବସତି ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ନଗର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ତେଣୁ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା = ସଭ୍ୟତାର ଏଡ଼ୁଶାଳ (River valleys are the cradles of civilisation)।
ନଦୀଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ: ଶିଳ୍ପ, ସହରୀକରଣ, କୃଷି ଓ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ନଦୀଜଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହେଉଛି। ଭାରତ ସରକାର ଗଙ୍ଗା ଭଳି ନଦୀ ପରିଷ୍କାର ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ (Action) ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି।
💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା
① ହିମାଳୟ ନଦୀ = ଚିରସ୍ରୋତା; ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ = ଋତୁକାଳୀନ। ② ୩ ହିମାଳୟ ତନ୍ତ୍ର: ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର। ③ ଗଙ୍ଗା = ଭାରତର ଦୀର୍ଘତମ; ଗୋଦାବରୀ = ଉପଦ୍ୱୀପର ଦୀର୍ଘତମ। ④ କେବଳ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତି ପଶ୍ଚିମକୁ (ଆରବ ସାଗର)। ⑤ ମହାନଦୀ = ଓଡ଼ିଶାର ବୃହତ୍ତମ ନଦୀ; ଚିଲିକା = ଭାରତର ବୃହତ୍ତମ ଲୁଣିହ୍ରଦ।