ଭୂଗୋଳ (Geography) · ଓଡ଼ିଶା ବୋର୍ଡ ନବମ ଶ୍ରେଣୀ · ଟିପ୍ପଣୀ + ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ସମାଧାନ + ୨୫ Quiz
📖 ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ — ଜଳବାୟୁ: ଏହି ପାଠରେ ଆମେ ପାଗ ଓ ଜଳବାୟୁ, ଜଳବାୟୁର ୧୦ ନିୟାମକ, ଭାରତର ମୌସୁମୀ ବାୟୁ (କାରଣ, ଆଗମନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ), ଚାରି ରତୁ, ବୃଷ୍ଟିପାତ ବଣ୍ଟନ, ଓଡ଼ିଶାର ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ବାତ୍ୟା-ବନ୍ୟା-ମରୁଡ଼ି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ପରିଚାଳନା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା।
ପାଗ ଓ ଜଳବାୟୁ
ପାଗ (Weather): କୌଣସି ସ୍ଥାନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟର ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅବସ୍ଥା (ଉଷ୍ଣ/ଶୀତଳ, ଆର୍ଦ୍ର/ଶୁଷ୍କ)।
ଜଳବାୟୁ (Climate): କୌଣସି ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳର ଦୀର୍ଘ ସମୟର (ଅତିକମ୍ରେ ୩୫ ବର୍ଷ) ପାଗର ହାରାହାରି ଅବସ୍ଥା। ଜଳବାୟୁ ଶୀଘ୍ର ବଦଳେ ନାହିଁ।
ଜଳବାୟୁର ଉପାଦାନ: ବାୟୁର ଉଷ୍ଣତା, ବାୟୁର ଚାପ, ବାୟୁ ପ୍ରବାହ (ଦିଗ ଓ ବେଗ), ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ।
ଭାରତୀୟ ଜଳବାୟୁ = ମୌସୁମୀ ଜଳବାୟୁ। 'ମୌସୁମୀ' ଶବ୍ଦଟି ଆରବ ଦେଶର 'ମୌସମ୍' ଶବ୍ଦରୁ — ଅର୍ଥ ରତୁକାଳୀନ ବାୟୁପ୍ରବାହ। ଏହା ରତୁଭେଦରେ ଛଅ ମାସ ଏକ ଦିଗରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଛଅ ମାସ ବିପରୀତ ଦିଗରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
ଜଳବାୟୁର ନିୟାମକ (୧୦ଟି) — "LANDS FORMS"
ଅକ୍ଷାଂଶ (Latitude), ଉଚ୍ଚତା (Altitude), ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ (Nearness to sea), ବାୟୁପ୍ରବାହର ଦିଗ (Direction of wind), ମୃଦା (Soil), ଅରଣ୍ୟ (Forest), ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ରୋତ (Ocean current), ବୃଷ୍ଟିପାତ (Rainfall), ପର୍ବତ (Mountains), ଭୂମିର ଢାଲୁ (Slope)।
| ନିୟାମକ | ପ୍ରଭାବ |
|---|
| ଅକ୍ଷାଂଶ | ବିଷୁବରେଖାରୁ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଉଷ୍ଣତା କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଏ |
| ଉଚ୍ଚତା | ଉଚ୍ଚତା ବଢ଼ିଲେ ଉଷ୍ଣତା କମେ; ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ବାୟୁ ପତଳା |
| ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ | ଉପକୂଳରେ ସମଭାବାପନ୍ନ (ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ); ଦୂରରେ ମହାଦେଶୀୟ (ଚରମ) |
| ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ରୋତ | ଉଷ୍ଣ ସ୍ରୋତ ଉଷ୍ଣତା ବଢ଼ାଏ, ଶୀତଳ ସ୍ରୋତ କମାଏ |
| ପର୍ବତ | ବାୟୁକୁ ବାଧା ଦେଇ — ପ୍ରତିବାତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବର୍ଷା, ଅନୁବାତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୁଷ୍କ |
| ମୃଦା | ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର ମୃଦା (କଳା/ଲାଲ) ତାପ ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରହଣ କରେ → ଅଧିକ ଉଷ୍ଣ |
| ଅରଣ୍ୟ | 'ଜଳବାୟୁର ଦର୍ପଣ'; ଉଦ୍ଭେଦନ → ଆର୍ଦ୍ରତା ବଢ଼ାଏ, ଉଷ୍ଣତା ପରିମିତ (moderate) କରେ |
| ବୃଷ୍ଟିପାତ | ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟି → ଆର୍ଦ୍ର ଜଳବାୟୁ; କମ୍ ବୃଷ୍ଟି → ଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ |
ଭାରତର ଜଳବାୟୁ ନିୟାମକ
- କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ଭାରତ ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ ଯାଇଛି। ଏହାର ଦକ୍ଷିଣ = କ୍ରାନ୍ତୀୟ (ଅଧିକ ଆଲୋକ, ଉଷ୍ଣ); ଉତ୍ତର = ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ।
- ହିମାଳୟ (ହାରାହାରି ୬୦୦୦ ମି.) ମଧ୍ୟ ଏସିଆର ଶୀତଳ ବାୟୁକୁ ବାଧା ଦିଏ → ଭାରତ ଶୀତଦିନେ ମଧ୍ୟ ଏସିଆ ପରି ଅଧିକ ଶୀତ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ।
ବାୟୁର ଚାପ ଓ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ
- ଭୂପୃଷ୍ଠର ବାୟୁ: ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଆୟନ ବାୟୁ (trade winds) ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଗୁରୁଚାପରୁ ବିଷୁବ ଲଘୁଚାପକୁ। କୋରିଓଲିସ ବଳ (ଫେରେଲଙ୍କ ନିୟମ) ଦ୍ୱାରା ଉ. ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବଙ୍କେ। ଏହା ସ୍ଥଳଭାଗ ଦେଇ ଶୁଷ୍କ → ଭାରତ ବର୍ଷା ପାଏ ନାହିଁ।
- ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ତର ବାୟୁ (Jet stream): ଟ୍ରପୋପଜ୍ ନିକଟରେ ପ୍ରବଳ ବେଗଗାମୀ ବାୟୁ ସ୍ରୋତ (ପ୍ରସ୍ଥ ~୪୦୦ କି.ମି., ବେଗ ୩୪୦–୪୪୦ କି.ମି./ଘ.)। ଶୀତରେ ପଶ୍ଚିମା ଜେଟ୍ ସ୍ରୋତ (୨୭°୩୦' ଉ.) ହିମାଳୟ ଦକ୍ଷିଣରେ → ପଶ୍ଚିମା ବିଶୃଙ୍ଖଳା ଆଣେ (ଶୀତ ବର୍ଷା)। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଏହା ହିମାଳୟ ଉତ୍ତରକୁ ସରେ; କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପୂର୍ବୀୟ ଜେଟ୍ ସ୍ରୋତ ଉପଦ୍ୱୀପ ଉପରେ।
ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ପ୍ରବାହର କାରଣ
- ଜଳ ଓ ସ୍ଥଳର ଅସମାନ ତାପ ଗ୍ରହଣ: ସ୍ଥଳଭାଗ ଶୀଘ୍ର ଗରମ (ଲଘୁଚାପ), ଜଳ ଧୀରେ (ଗୁରୁଚାପ)। ଜଳ ସ୍ଥଳଠାରୁ ~୨⅕ ଗୁଣ ଅଧିକ ସମୟ ନିଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଲଘୁଚାପକୁ ବାୟୁ ଜଳଭାଗରୁ ଆସେ।
- ଆନ୍ତଃକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଭିସରଣ କ୍ଷେତ୍ର (ITCZ): ଉ.ପୂ. ଓ ଦ.ପୂ. ଆୟନ ବାୟୁ ମିଳିତ ହେଉଥିବା ବିଷୁବସ୍ଥ ଲଘୁଚାପ କ୍ଷେତ୍ର; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ~୨୫° ଉ. (ଗଙ୍ଗା ସମତଳ) କୁ ସରେ = ମୌସୁମୀ ଅବନମନ (Monsoon trough)।
- ତିବତ ମାଳଭୂମି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଅଧିକ ଉଷ୍ଣ → ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବାୟୁ ସ୍ରୋତ।
- ଦକ୍ଷିଣ ଦୋଳନ (S.O.) ଓ ଏଲନିନୋ: ତାହିତି ଦ୍ୱୀପ ଓ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ଡାରୱିନ୍ ମଧ୍ୟରେ ଚାପର ତାରତମ୍ୟ। ଏଲନିନୋ = ପେରୁ ଉପକୂଳରେ ଶୀତଳ ସ୍ରୋତ ବଦଳେ ପ୍ରବାହିତ ସାମୟିକ ଉଷ୍ଣ ସ୍ରୋତ (ସ୍ପେନୀୟ ଭାଷାରେ 'ଶିଶୁ'); ଏହା ମୌସୁମୀ ବର୍ଷାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ମୌସୁମୀ ବାୟୁର ଆଗମନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ
ଦ.ପ. ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ~୧୦୦–୧୨୦ ଦିନ (ଜୁନ୍ ଆରମ୍ଭ – ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୫) ରହେ। ଆଗମନ ସମୟର ପ୍ରବଳ ହଠାତ୍ ବର୍ଷା = ମୌସୁମୀ ବିସ୍ଫୋରଣ (Burst of Monsoon)।
| ତାରିଖ (ପ୍ରାୟ) | ପହଞ୍ଚେ |
|---|
| ଜୁନ୍ ୧ | ଦକ୍ଷିଣ ଶୀର୍ଷ (କେରଳ) — ଦୁଇ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ |
| ଜୁନ୍ ୧୦ | ମୁମ୍ବାଇ (ଆରବସାଗର ଶାଖା); ଆସାମ (ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଶାଖା) |
| ଜୁନ୍ ୧୫ | କଚ୍ଛ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗ |
| ଜୁନ୍ ୨୯ | ଦିଲ୍ଲୀ |
| ଜୁଲାଇ ୧ ସପ୍ତାହ | ପ. ଉ.ପ୍ର., ପଞ୍ଜାବ, ହରିୟାଣା, ପୂ. ରାଜସ୍ଥାନ |
| ଜୁଲାଇ ୧୫ | ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ |
ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ: ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧ ସପ୍ତାହରୁ ଉତ୍ତରରୁ ଆରମ୍ଭ। ଅକ୍ଟୋବର ୧୫ ସୁଦ୍ଧା ଉତ୍ତର ଉପଦ୍ୱୀପରୁ, ଡିସେମ୍ବର ୧ ସପ୍ତାହ ସୁଦ୍ଧା ଦକ୍ଷିଣ ଉପଦ୍ୱୀପରୁ ଫେରେ।
ରତୁ (ଚାରିଗୋଟି)
୧. ଶୀତରତୁ (ଡିସେମ୍ବର–ଫେବ୍ରୁଆରୀ)
- ଉଷ୍ଣତା ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ ହ୍ରାସ; ଜାନୁଆରୀ-ଫେବ୍ରୁଆରୀ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ସର୍ବାଧିକ ଶୀତ। ଉ. ସମତଳ ହାରାହାରି ୧୦°–୧୫° ସେ.; ଚେନ୍ନାଇ ପୂ. ଉପକୂଳ ୨୪°–୨୫° ସେ.।
- ଉତ୍ତରରେ ଗୁରୁଚାପ → ବାୟୁ ବାହାରକୁ (ଉ./ଉ.ପ. ଶୁଷ୍କ); ଆକାଶ ନିର୍ମଳ।
- ପଶ୍ଚିମା ବିଶୃଙ୍ଖଳା (ଭୂମଧ୍ୟ ସାଗରରୁ, ପଶ୍ଚିମା ଜେଟ୍ ଦ୍ୱାରା) → NW ଓ ଗଙ୍ଗା ସମତଳରେ ଶୀତ ବର୍ଷା, ପର୍ବତରେ ବରଫ — ରବି ଫସଲ (ଗହମ) ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। ଉପଦ୍ୱୀପରେ ପ୍ରକୃତ ଶୀତ ନାହିଁ (ସମୁଦ୍ର ପରିବେଷ୍ଟିତ)।
୨. ଗ୍ରୀଷ୍ମରତୁ (ମାର୍ଚ୍ଚ–ମେ)
- ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣ → ତାପ ବଢ଼େ। ମାର୍ଚ୍ଚ: ଦେକାନ ୩୮° ସେ.; ଏପ୍ରିଲ୍: ଗୁଜରାଟ-ମ.ପ୍ର. ~୪୨° ସେ.; ମେ: NW ~୪୫° ସେ.। ଉ.ପ. ରେ ଲଘୁଚାପ।
- 'ଲୁ' (Loo): ଉ./NW ର ଉଷ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ବାୟୁ — ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ବିପଦଜନକ।
- ଧୂଳିଝଡ଼ (ଠଣ୍ଡା ପବନ + ଅଳ୍ପ ବର୍ଷା) ଉତ୍ତର ଭାରତରେ; ପ.ବ.ରେ କାଳବୈଶାଖୀ (Nor'Wester)। କେରଳ-କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ପ୍ରାକ୍-ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା = ଆମ୍ବବୃଷ୍ଟି (Mango showers)।
୩. ବର୍ଷାରତୁ (ଜୁନ୍–ସେପ୍ଟେମ୍ବର)
ଉ. ଭାରତ ଲଘୁଚାପ ତୀବ୍ର → ଆରବସାଗର ଓ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରୁ ବାୟୁ ଆକର୍ଷିତ। ଦ.ପୂ. ଆୟନ ବାୟୁ ବିଷୁବ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ହୁଏ — ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ବହନ କରି ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା।
- ଆରବସାଗର ଶାଖା: ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପ୍ରତିବାତରେ ୨୫୦ ମି.ମି., ଅନୁବାତରେ ୫୦ ମି.ମି.; ପରେ ଗଙ୍ଗା ସମତଳରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଶାଖା ସହ ମିଶେ। ରାଜସ୍ଥାନରେ ଆରାବଳୀ ସମାନ୍ତରାଳ ଥିବାରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ।
- ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଶାଖା: ମିଆଁମାର ଆଡ଼କୁ; ଆରାକାନାୟୋମା ବାଧା → NW କୁ ବାଙ୍କି; ମାଇସୁନରାମ (ମେଘାଳୟ) = ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ବୃଷ୍ଟି; ଚେରାପୁଞ୍ଜି ~୧୨୪୦ ସେ.ମି.। ବର୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ କମେ — କୋଲକାତା ୧୨୦, ପାଟନା ୧୦୨, ଆଲ୍ଲାହାବାଦ ୯୧, ଦିଲ୍ଲୀ ୫୬ ସେ.ମି.।
- ମୌସୁମୀ ଭଞ୍ଜନ (break): ବର୍ଷା ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଶୁଖିଲା ପାଗ ଓ ବର୍ଷାପାଗ ପାଳି ପାଳି — ବଙ୍ଗୋପସାଗର ବାତାବର୍ତ୍ତର ସଂଖ୍ୟା ଓ ତୀବ୍ରତା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଅନିୟମିତ ମୌସୁମୀ → ବନ୍ୟା ବା ମରୁଡ଼ି।
୪. ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ମୌସୁମୀ ରତୁ (ଅକ୍ଟୋବର–ନଭେମ୍ବର)
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନ → ଉ. ସମତଳ ଲଘୁଚାପ ଦୁର୍ବଳ → ଗୁରୁଚାପ। ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ। ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ଦିନେ ଉଷ୍ଣ + ଆର୍ଦ୍ର = 'ଅକ୍ଟୋବର ତାପ' କଷ୍ଟଦାୟକ। ନଭେମ୍ବରରେ ଲଘୁଚାପ ଆରବସାଗରକୁ; ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକଟରେ ବାତାବର୍ତ୍ତ → ପୂ. ଉପକୂଳ ଅତିକ୍ରମ → ବର୍ଷା। ଏହି ବାୟୁ ତାମିଲନାଡୁ ଉପକୂଳରେ ଅକ୍ଟୋ-ନଭେ ବର୍ଷା ଦିଏ।
ବୃଷ୍ଟିପାତ ବଣ୍ଟନ (ଭାରତ — ୩ ଅଞ୍ଚଳ)
| ଅଞ୍ଚଳ | ବୃଷ୍ଟିପାତ | ଉଦାହରଣ |
|---|
| ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ | >୨୦୦ ସେ.ମି. | ପ. ଉପକୂଳ, ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପ. ପାର୍ଶ୍ୱ, ଆସାମ, ଦ. ମେଘାଳୟ, ଅରୁଣାଚଳ, ମଣିପୁର, ତ୍ରିପୁରା, ନାଗାଲ୍ୟାଣ୍ଡ |
| ମଧ୍ୟମ | ୧୦୦–୨୦୦ ସେ.ମି. | ତାମିଲନାଡୁ ଉପକୂଳ, ଓଡ଼ିଶା, ପ.ବ., ଛତିଶଗଡ଼, ବିହାର, ଉ. ଆନ୍ଧ୍ର, ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶ |
| ବୃଷ୍ଟି ବିରଳ (ସ୍ୱଳ୍ପ) | <୧୦୦ ସେ.ମି. | ରାଜସ୍ଥାନ, ପଞ୍ଜାବ, ହରିୟାଣା, ପ.ଉ.ପ୍ର., ମ.ପ୍ର., ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି ଅଧିକାଂଶ |
ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ ବନ୍ୟା ଆକ୍ରାନ୍ତ; ସ୍ୱଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟି ଅଞ୍ଚଳ ମରୁଡ଼ି ପ୍ରବଣ।
ଓଡ଼ିଶାର ଜଳବାୟୁ
- ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ; କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ଦକ୍ଷିଣରେ → ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରାନ୍ତୀୟ, ଉଷ୍ଣ ଓ ଆର୍ଦ୍ର। ଉପକୂଳ = ସାମୁଦ୍ରିକ (ସମଶୀତୋଷ୍ଣ); ପଶ୍ଚିମ ମାଳଭୂମି = ମହାଦେଶୀୟ (ଚରମ)।
- ମେ = ଉଷ୍ଣତମ ମାସ। ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, ସମ୍ବଲପୁର, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ବଲାଙ୍ଗିର, ଭବାନୀପାଟଣା ~୪୦°–୪୮° ସେ.। ଉପକୂଳ (ପୁରୀ, ଚାନ୍ଦିପୁର, ପାରାଦ୍ୱୀପ, ଗୋପାଲପୁର) ~୪୦° ସେ.। ଉଚ୍ଚ ପାର୍ବତ୍ୟ (ଦାରିଙ୍ଗିବାଡ଼ି, ହେମଗିରି) ~୦° ସେ.।
- ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳ ଦ.ପ. ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ପଥ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ → ମୌସୁମୀ ସିଧା ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ; ମାତ୍ର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ବାତ୍ୟା/ବାତାବର୍ତ୍ତ ବର୍ଷା ଦିଏ। ରାଜ୍ୟର ବୃଷ୍ଟିପାତ ~୧୫୦୦ ମି.ମି.।
ଓଡ଼ିଶାର ବୃଷ୍ଟିପାତ — ୩ ଅଞ୍ଚଳ
| ଅଞ୍ଚଳ | ବୃଷ୍ଟିପାତ | ଅଞ୍ଚଳ |
|---|
| ଅତି ବୃଷ୍ଟିପାତ | >୧୬୫୦ ମି.ମି. | ଉ. ଓଡ଼ିଶା (ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ, ବୈତରଣୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ଇବ୍ ଉପତ୍ୟକା); ମୟୂରଭଞ୍ଜ, NW କେନ୍ଦୁଝର, ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ନବରଙ୍ଗପୁର, ମାଲକାନଗିରି, କୋରାପୁଟ (ଜୟପୁର) |
| ମଧ୍ୟମ | ୧୩୫୦–୧୬୫୦ ମି.ମି. | ଡେଙ୍କାନାଳ, ବୌଦ, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା (ଓଡ଼ିଶାର କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ) |
| ସ୍ୱଳ୍ପ | <୧୩୫୦ ମି.ମି. | ବଂଶଧାରା ଓ ରୁଷିକୁଲ୍ୟା ଉପତ୍ୟକା (ପୂ. କୋରାପୁଟ, ଗଞ୍ଜାମ, ପ. ନୟାଗଡ଼); ତେଲ ଉପତ୍ୟକା (ବରଗଡ଼, ଟିଟିଲାଗଡ଼, ପାଟଣାଗଡ଼) |
ଜଳବାୟୁ ଓ ଜନଜୀବନ
ଜଳବାୟୁ ବାସସ୍ଥାନ, କୃଷି, ଶିଳ୍ପ, ଗମନାଗମନ, ସହରୀକରଣ, ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଗୃହ ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ (ଯଥା ଏସ୍କିମୋଙ୍କ ଇଗଲୁ)। ଜଳବାୟୁ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ନିୟାମକ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁଷ୍ୟ ତିନୋଟି ପ୍ରଧାନ ସମସ୍ୟା ସମ୍ମୁଖୀନ — ① ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, ② ପ୍ରଦୂଷଣ, ③ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ।
ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ (ଓଡ଼ିଶାରେ)
ଭାରତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟପ୍ରବଣ ଦେଶ (ଚୀନ୍ ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ)।
- ବାତ୍ୟା (Cyclone): ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଓ ଆରବସାଗରର କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବାତାବର୍ତ୍ତ; ଏପ୍ରିଲ-ମେ ଓ ଅକ୍ଟୋ-ନଭେ; ୮°–୨୦° ଉ. ମଧ୍ୟରେ। ୨୯ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୯୯ ମହାବାତ୍ୟା — ପବନ ବେଗ ୨୫୦–୩୦୦ କି.ମି./ଘ., ୪୦ ଘଣ୍ଟା ସକ୍ରିୟ, ୯୫ ସେ.ମି. ବର୍ଷା, ୧ କୋଟି ଲୋକ ପ୍ରଭାବିତ, ୯୮୭୬ ପ୍ରାଣହାନି। ୧୦୦ ବର୍ଷରେ ~୧୧ ମହାବାତ୍ୟା।
- ବନ୍ୟା (Flood): ଭାରତ ନଦୀବହୁଳ → ବାଂଲାଦେଶ ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବନ୍ୟାପ୍ଳାବିତ ଦେଶ। ଓଡ଼ିଶାର ୩୦ ମଧ୍ୟରୁ ୨୫ ଜିଲ୍ଲା ବନ୍ୟାପ୍ରବଣ; ମହାନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ସର୍ବାଧିକ (୧୫୦ ବର୍ଷରେ ~୧୭୨ ବନ୍ୟା, ୨୮ ପ୍ରବଳ)।
- ମରୁଡ଼ି (Drought): ବୃଷ୍ଟି ଅସମାନତା/ସ୍ୱଳ୍ପତା। ଭାରତର ୨୦% ମରୁଡ଼ି ପ୍ରବଣ। ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୮୬୫–୬୬ 'ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ' ସର୍ବାଧିକ ଭୟଙ୍କର; ମୟୂରଭଞ୍ଜ ସର୍ବାଧିକ, ବାଲେଶ୍ୱର ସର୍ବନିମ୍ନ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ।
- ଅଂଶୁଘାତ (Heat wave): ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଉଷ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ବାୟୁ → ଶରୀରରୁ ଜଳ କମେ → ମୃତ୍ୟୁ। ଟିଟିଲାଗଡ଼ ଓଡ଼ିଶାର ଉଷ୍ଣତମ ସହର। ୧୯୯୮ ପ୍ରଥମ ମହା-ଅଂଶୁଘାତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ (~୨୦୪୬ ମୃତ୍ୟୁ)।
ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା
ବାତ୍ୟା: ପୂର୍ବ ସତର୍କ ସୂଚନା (ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ + କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ), ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ, ଅପସାରଣ, ଉପକୂଳ ଲୁଣା/ଝାଉଁ ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ, ବିଦ୍ୟୁତ ବନ୍ଦ।
ବନ୍ୟା: ନଦୀବନ୍ଧ ଓ ଜଳଭଣ୍ଡାର, କେନାଲ ନିଷ୍କାସନ, ଜଳଛାୟା ଅଞ୍ଚଳ ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ଜାତୀୟ ବନ୍ୟା ଆୟୋଗ (୧୯୫୪), ପ୍ଲାବନଭୂମିରେ ବସତି ନ କରିବା।
ମରୁଡ଼ି: ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂଚୟ (ଜଳ ଅମଳ), ଭୂପୃଷ୍ଠ ଓ ଭୂଗର୍ଭ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ଛୋଟ ନଦୀବନ୍ଧ, ଜଳବିଭାଜିକା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ପୁନଃ ବନୀକରଣ, ପାଣି ପଞ୍ଚାୟତ), ମରୁଡ଼ି ସହ୍ୟକାରୀ ବିହନ, ଫସଲ ବୀମା।
💡 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୁନରାଲୋଚନା
① ପାଗ = ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ; ଜଳବାୟୁ = ଦୀର୍ଘ ସମୟ (୩୫+ ବର୍ଷ)। ② ୧୦ ନିୟାମକ (LANDS FORMS)। ③ ଭାରତ = ମୌସୁମୀ ଜଳବାୟୁ; ଜୁନ୍-ସେପ୍ଟେ ଦ.ପ. ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା। ④ ଚାରି ରତୁ। ⑤ ମାଇସୁନରାମ = ସର୍ବାଧିକ ବୃଷ୍ଟି। ⑥ ଓଡ଼ିଶା ~୧୫୦୦ ମି.ମି.; ବାତ୍ୟା-ବନ୍ୟା-ମରୁଡ଼ି ପ୍ରବଣ।
ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ — ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର
୧. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
୧(କ)ଅନ୍ତଃକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଭିସରଣ କ୍ଷେତ୍ର (ITCZ) କହିଲେ ତୁମେ କ'ଣ ବୁଝ?
ବିଷୁବ ମଣ୍ଡଳ ନିକଟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଆୟନ ବାୟୁ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଆୟନ ବାୟୁ ପରସ୍ପର ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ଲଘୁଚାପ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆନ୍ତଃକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଭିସରଣ କ୍ଷେତ୍ର (ITCZ) କୁହାଯାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଏହା ଉତ୍ତରକୁ (~୨୫° ଉ. ଗଙ୍ଗା ସମତଳ) ସରେ।
୧(ଖ)ଏଲନିନୋ ସ୍ରୋତ କେଉଁ ମହାସାଗରରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ?
ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରରେ — ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକାର ପେରୁ ଉପକୂଳ ନିକଟରେ (ଶୀତଳ ପେରୁ ସ୍ରୋତ ବଦଳେ ଉଷ୍ଣ ଏଲନିନୋ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ)।
୧(ଗ)କୋରିଓଲିସ ବଳ କ'ଣ?
ପୃଥିବୀ ନିଜ ଅକ୍ଷ ଉପରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରୁଥିବା ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ବଳ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷିଣକୁ (ଡାହାଣକୁ) ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ବାମକୁ ବଙ୍କେ — ତାହାକୁ କୋରିଓଲିସ ବଳ (ଫେରେଲଙ୍କ ନିୟମ) କୁହାଯାଏ।
୧(ଘ)ମୌସୁମୀ ଭଞ୍ଜନ କାହାକୁ କହନ୍ତି?
ବର୍ଷାରତୁରେ ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ନ ହୋଇ ଶୁଖିଲା ପାଗ ଓ ବର୍ଷାପାଗ ପାଳି ପାଳି ଲାଗି ରହିବାକୁ ମୌସୁମୀ ଭଞ୍ଜନ (break in monsoon) କୁହାଯାଏ। ଏହା ବଙ୍ଗୋପସାଗରର ବାତାବର୍ତ୍ତର ସଂଖ୍ୟା ଓ ତୀବ୍ରତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
୧(ଙ)ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ କହିଲେ ତୁମେ କ'ଣ ବୁଝ?
ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ହଠାତ୍ ଘଟୁଥିବା ଯେଉଁ ଘଟଣା ବ୍ୟାପକ ମୃତାହତ ଓ ଧନସମ୍ପତ୍ତି ହାନି କରେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ କୁହାଯାଏ — ଯଥା ବାତ୍ୟା, ବନ୍ୟା, ମରୁଡ଼ି, ଭୂମିକମ୍ପ।
୧(ଚ)ମୌସୁମୀ ବାୟୁର ବିଶେଷତ୍ୱ କ'ଣ?
ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ରତୁଭେଦରେ ନିଜ ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ବିପରୀତ ଦିଗରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ (ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଦ.ପ., ଶୀତରେ ଉ.ପୂ.) ଏବଂ ଭାରତକୁ ଅଧିକାଂଶ ବୃଷ୍ଟିପାତ ପ୍ରଦାନ କରେ।
୨. କାରଣ ଦର୍ଶାଅ
୨(କ)ଦ.ପ. ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବୃଷ୍ଟିପାତ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ଉ. ଭାରତ ସମତଳରେ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଏ।
କାରଣ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଶାଖା ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ଗତି କରିବା ବେଳେ ବର୍ଷା କରାଇ କରାଇ ଯାଏ, ତେଣୁ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ କ୍ରମଶଃ କମିଯାଏ → ବୃଷ୍ଟି କମେ। (କୋଲକାତା ୧୨୦ → ଦିଲ୍ଲୀ ୫୬ ସେ.ମି.)
୨(ଖ)ରାଜସ୍ଥାନର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମାଂଶରେ ମରୁଭୂମି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
କାରଣ ଆରାବଳୀ ପର୍ବତ ବାୟୁ ଗତିପଥ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଥିବାରୁ ବାୟୁକୁ ବାଧା ଦେଇ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ପାରେ ନାହିଁ (ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ); ଏଠାକାର ବାୟୁ ଉଷ୍ଣ ଓ ଶୁଷ୍କ — ତେଣୁ ଥର ମରୁଭୂମି।
୨(ଗ)ତାମିଲନାଡୁ ଉପକୂଳରେ ଦୁଇଟି ବର୍ଷାରତୁ ଦେଖାଯାଏ।
ତାମିଲନାଡୁ ଉପକୂଳ ① ଦ.ପ. ମୌସୁମୀରୁ ଅଳ୍ପ ବର୍ଷା (ଜୁନ୍-ସେପ୍ଟେ) ଏବଂ ② ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନଶୀଳ (ଉ.ପୂ.) ମୌସୁମୀରୁ ପ୍ରଧାନ ବର୍ଷା (ଅକ୍ଟୋ-ନଭେ) ପାଏ, କାରଣ ଏହି ବାୟୁ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଦେଇ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କରି ତାମିଲନାଡୁରେ ବର୍ଷା ଦିଏ।
୨(ଘ)ଉ.ପ. ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଶୀତରତୁରେ ବୃଷ୍ଟିପାଏ।
କାରଣ ଶୀତରତୁରେ ପଶ୍ଚିମା ବିଶୃଙ୍ଖଳା (ଭୂମଧ୍ୟ ସାଗରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପଶ୍ଚିମା ଜେଟ୍ ସ୍ରୋତ ଦ୍ୱାରା ଆନୀତ) ଉ.ପ. ଓ ଉ. ଗଙ୍ଗା ସମତଳରେ ବୃଷ୍ଟି ଓ ପର୍ବତରେ ବରଫ ଦେଇଥାଏ — ଯାହା ରବି ଫସଲ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
୨(ଙ)କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲାରେ ଅଧିକାଂଶ ବର୍ଷ ମରୁଡ଼ି ପଡ଼େ।
କଳାହାଣ୍ଡି ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ବୃଷ୍ଟିଛାୟା (rain-shadow) ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତେଣୁ ଏଠାରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଅତି କମ୍ ହୁଏ — ଫଳରେ ଅଧିକାଂଶ ବର୍ଷ ମରୁଡ଼ି ପଡ଼େ।
୨(ଚ)ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରେ ଥିବା ତ୍ରିକୋଣଭୂମି କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବାତ୍ୟାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟତଃ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
କାରଣ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବାତ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ (ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ର, ତାମିଲନାଡୁ, ପ.ବ.)ର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରବଳ କ୍ଷତି କରେ।
୨(ଛ)ଉପଦ୍ୱୀପ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୀତରତୁ ପ୍ରାୟ ନାହିଁ କହିଲେ ଚଳେ।
କାରଣ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଭାରତ ତିନିପଟ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ; ସମୁଦ୍ରର ସମଭାବାପନ୍ନ ପ୍ରଭାବ ଯୋଗୁଁ ଶୀତରତୁରେ ଉଷ୍ଣତା ବିଶେଷ ହ୍ରାସ ପାଏ ନାହିଁ — ତେଣୁ ପ୍ରକୃତ ଶୀତ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ।
୨(ଜ)ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ହଜାର ହଜାର କୃଷକଙ୍କ ନିୟମିତ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟକୁ ବେଳେବେଳେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରେ।
କାରଣ ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ଅନିୟମିତ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ — ଆଗମନର ସମୟ, ପରିମାଣ ଓ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଅଧିକ ବର୍ଷା → ବନ୍ୟା, ସ୍ୱଳ୍ପ ବର୍ଷା → ମରୁଡ଼ି — ତେଣୁ କୃଷକଙ୍କ ନିୟମିତ ଚାଷ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ।
୨(ଝ)ପର୍ବତର ଅନୁବାତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟି ପାଏ।
ପ୍ରତିବାତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ବର୍ଷା ହୋଇଯାଏ; ଅନୁବାତ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଯିବାବେଳକୁ ବାୟୁରେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ କମ୍ ଓ ତାହା ଢାଲୁ ଆଡ଼କୁ ଓହ୍ଲାଇ ଉଷ୍ଣ-ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ (ବୃଷ୍ଟିଛାୟା) — ତେଣୁ ଅଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟି।
୩. ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ
୩(କ)ମୌସୁମୀବାୟୁ କେବେ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ?
(i) ମେ' ଆରମ୍ଭ (ii) ଜୁନ୍ ଆରମ୍ଭ (iii) ଜୁଲାଇ ଆରମ୍ଭ (iv) ଅଗଷ୍ଟ ଆରମ୍ଭ
ଉତ୍ତର: (ii) ଜୁନ୍ ମାସ ଆରମ୍ଭରେ।
୩(ଖ)ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାଉଥିବା ସ୍ଥାନ କେଉଁଟି?
(i) ଚେରାପୁଞ୍ଜି (ii) ମାଇସୁନରାମ୍ (iii) ଗୌହାଟି (iv) ଶିଲିଂ
ଉତ୍ତର: (ii) ମାଇସୁନରାମ୍ (Mawsynram, ମେଘାଳୟ)।
୩(ଗ)କାଳ ବୈଶାଖୀ କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ?
(i) ଆସାମ (ii) ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ (iii) ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ (iv) ମଣିପୁର
ଉତ୍ତର: (iii) ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ।
୪–୧୬. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
୪(କ)ପାଗ ଓ ଜଳବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ।
ପାଗ: କୌଣସି ସ୍ଥାନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟର ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅବସ୍ଥା; ଶୀଘ୍ର ବଦଳେ।
ଜଳବାୟୁ: ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳର ଦୀର୍ଘ ସମୟ (୩୫+ ବର୍ଷ)ର ପାଗର ହାରାହାରି ଅବସ୍ଥା; ଶୀଘ୍ର ବଦଳେ ନାହିଁ।
୪(ଖ)ଉ.ପୂ. ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ।
ଉ.ପୂ. ମୌସୁମୀ (ଶୀତ): ଗୁରୁଚାପରୁ ବାହାରକୁ, ସ୍ଥଳଭାଗ ଦେଇ ଶୁଷ୍କ — ସାଧାରଣତଃ ବର୍ଷା ଦିଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ମୌସୁମୀ (ଅକ୍ଟୋ-ନଭେ): ଫେରିବା ବେଳେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଦେଇ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କରି ତାମିଲନାଡୁ ଉପକୂଳରେ ବର୍ଷା ଦିଏ।
୫ଜଳବାୟୁର ନିୟାମକଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଦିଅ।
ଅକ୍ଷାଂଶ (ବିଷୁବ → ମେରୁ ଉଷ୍ଣତା ହ୍ରାସ), ଉଚ୍ଚତା (ଉଚ୍ଚ = ଶୀତଳ), ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦୂରତା (ଉପକୂଳ = ସମଭାବାପନ୍ନ), ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ରୋତ (ଉଷ୍ଣ/ଶୀତଳ), ପର୍ବତ (ପ୍ରତିବାତ ବର୍ଷା/ଅନୁବାତ ଶୁଷ୍କ), ମୃଦା, ଅରଣ୍ୟ (ଜଳବାୟୁର ଦର୍ପଣ), ବୃଷ୍ଟିପାତ, ବାୟୁପ୍ରବାହ ଓ ଭୂମିର ଢାଲୁ — ଏହି ୧୦ ନିୟାମକ ମିଳିତ ଭାବେ ଜଳବାୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି।
୬ଦ.ପ. ମୌସୁମୀ ବାୟୁର ଗତିପଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବୃଷ୍ଟିପାତ ସମୟ ଲେଖ।
ଜୁନ୍ ୧ ରେ କେରଳରେ ପହଞ୍ଚି ଦୁଇ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ। ଆରବସାଗର ଶାଖା: ପଶ୍ଚିମଘାଟ (ବର୍ଷା) → ଡେକାନ → ଗଙ୍ଗା ସମତଳ; ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଗୁଜରାଟ → ରାଜସ୍ଥାନ-ଦିଲ୍ଲୀ। ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଶାଖା: ମିଆଁମାର/ଆସାମ (ମାଇସୁନରାମ ବର୍ଷା) → NW କୁ ଗଙ୍ଗା ସମତଳ। ଜୁନ୍ ୧୦ ମୁମ୍ବାଇ/ଆସାମ, ଜୁନ୍ ୨୯ ଦିଲ୍ଲୀ, ଜୁଲାଇ ୧୫ ହିମାଚଳ। ବୃଷ୍ଟି ଜୁନ୍-ସେପ୍ଟେମ୍ବର।
୭ଜେଟ୍ ଷ୍ଟ୍ରିମ୍ ଭାରତର ମୌସୁମୀ ଜଳବାୟୁକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ଲେଖ।
ଶୀତରେ ପଶ୍ଚିମା ଜେଟ୍ ସ୍ରୋତ ହିମାଳୟ ଦକ୍ଷିଣରେ ରହି ପଶ୍ଚିମା ବିଶୃଙ୍ଖଳା ଆଣେ → NW ଭାରତରେ ଶୀତ ବର୍ଷା। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଏହା ହିମାଳୟ ଉତ୍ତରକୁ ସରେ ଓ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପୂର୍ବୀୟ ଜେଟ୍ ସ୍ରୋତ ଉପଦ୍ୱୀପ ଉପରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଯାହା ମୌସୁମୀ ବିସ୍ଫୋରଣ ଓ ବାତାବର୍ତ୍ତ ଆଣି ବର୍ଷା କରାଏ। ତେଣୁ ଜେଟ୍ ସ୍ରୋତ ମୌସୁମୀ ଆଗମନ/ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୮ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଭୂ-ପ୍ରକୃତି ଜଳବାୟୁକୁ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ଲେଖ।
ଅବସ୍ଥିତି (ଅକ୍ଷାଂଶ): କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ଦକ୍ଷିଣ = କ୍ରାନ୍ତୀୟ (ଉଷ୍ଣ), ଉତ୍ତର = ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ। ସମୁଦ୍ର ନିକଟତା: ଉପକୂଳ ସମଭାବାପନ୍ନ, ଦୂର ଅଞ୍ଚଳ ଚରମ। ଭୂ-ପ୍ରକୃତି: ହିମାଳୟ ଶୀତଳ ବାୟୁକୁ ବାଧା ଦେଇ ଭାରତକୁ ଅଧିକ ଶୀତରୁ ରକ୍ଷା କରେ; ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପ୍ରତିବାତରେ ବର୍ଷା, ଅନୁବାତରେ ବୃଷ୍ଟିଛାୟା — ତେଣୁ ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଭୂ-ପ୍ରକୃତି ଉଷ୍ଣତା ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଉଭୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
୯ଭାରତକୁ ବୃଷ୍ଟିପାତର ବଣ୍ଟନ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ।
① ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ (>୨୦୦ ସେ.ମି.): ପ. ଉପକୂଳ, ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପ. ପାର୍ଶ୍ୱ, ଉ.ପୂ. ଭାରତ (ଆସାମ, ମେଘାଳୟ, ଅରୁଣାଚଳ ଆଦି)।
② ମଧ୍ୟମ (୧୦୦–୨୦୦ ସେ.ମି.): ତାମିଲନାଡୁ ଉପକୂଳ, ଓଡ଼ିଶା, ପ.ବ., ବିହାର, ଛତିଶଗଡ଼, ଉ. ଆନ୍ଧ୍ର।
③ ବୃଷ୍ଟି ବିରଳ (<୧୦୦ ସେ.ମି.): ରାଜସ୍ଥାନ, ପଞ୍ଜାବ, ହରିୟାଣା, ପ.ଉ.ପ୍ର., ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି।
୧୦ଭାରତରେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ରତୁଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଲେଖ।
ଚାରି ରତୁ — ଶୀତରତୁ (ଡିସେ-ଫେବ୍ରୁ; ଉ. ଭାରତ ଶୀତ, ପଶ୍ଚିମା ବିଶୃଙ୍ଖଳା ବର୍ଷା), ଗ୍ରୀଷ୍ମରତୁ (ମାର୍ଚ୍ଚ-ମେ; 'ଲୁ', କାଳବୈଶାଖୀ, ଆମ୍ବବୃଷ୍ଟି), ବର୍ଷାରତୁ (ଜୁନ୍-ସେପ୍ଟେ; ଦ.ପ. ମୌସୁମୀ, ଅଧିକାଂଶ ବର୍ଷା), ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ରତୁ (ଅକ୍ଟୋ-ନଭେ; 'ଅକ୍ଟୋବର ତାପ', ବାତ୍ୟା, ତାମିଲନାଡୁ ବର୍ଷା)।
୧୧"ଭାରତରେ ମୌସୁମୀ ଜଳବାୟୁ ଦେଖାଦେଉଥିଲେ ହେଁ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ଜଳବାୟୁରେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଇଥାଏ" — ଆଲୋଚନା କର।
ଭାରତ ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ମୌସୁମୀ ଜଳବାୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉଷ୍ଣତା ଓ ବୃଷ୍ଟିପାତ ସର୍ବତ୍ର ସମାନ ନୁହେଁ — ରାଜସ୍ଥାନ ମରୁଭୂମିରେ ୫୦° ସେ., ଦ୍ରାସ (ଜ-କା) ରେ -୪୫° ସେ.; ମାଇସୁନରାମରେ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବାଧିକ ବର୍ଷା, ରାଜସ୍ଥାନରେ ୧୦ ସେ.ମି.ରୁ କମ୍। ଉପକୂଳ ସମଭାବାପନ୍ନ, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଚରମ। ଅର୍ଥାତ୍ ଅକ୍ଷାଂଶ, ଉଚ୍ଚତା, ସମୁଦ୍ର ନିକଟତା ଓ ଭୂ-ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଜଳବାୟୁରେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
୧୨ମୌସୁମୀ ବର୍ଷାର ଉପାଦେୟତା ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ।
ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ଭାରତୀୟ କୃଷିର ମେରୁଦଣ୍ଡ — ଅଧିକାଂଶ ଫସଲ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଏହା ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ଭୂଗର୍ଭ ଜଳ ପୂରଣ କରେ, ଜଳବିଦ୍ୟୁତ, ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଜଳସେଚନ ଯୋଗାଏ, ଉଦ୍ଭିଦ-ପ୍ରାଣୀ ଜଗତକୁ ବଞ୍ଚାଏ ଓ ଜଳବାୟୁକୁ ପରିମିତ କରେ। ତେଣୁ ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
୧୩ମୌସୁମୀ ଜଳବାୟୁ କିପରି ଜନଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି ଉଦାହରଣ ସହ ଲେଖ।
ଜଳବାୟୁ ବାସସ୍ଥାନ, କୃଷି, ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଗୃହ ଗଠନ, ଗମନାଗମନ ସବୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଉଦାହରଣ — କେରଳରେ ଅଧିକ ବର୍ଷା ଯୋଗୁଁ ଘରର ଛାତ ଗଡ଼ାଣିଆ, ରାଜସ୍ଥାନର ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମତଳ ଛାତ; ମରୁଅଞ୍ଚଳବାସୀ ଢିଲା ସୂତା ପୋଷାକ, କାଶ୍ମୀରବାସୀ ପଶମ ବସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ବର୍ଷା ଅନୁସାରେ ଧାନ/ଗହମ ଚାଷ ହୁଏ। ତେଣୁ ଜଳବାୟୁ ଜନଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
୧୪ଓଡ଼ିଶାର ଜଳବାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ।
ଓଡ଼ିଶା କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ଦକ୍ଷିଣରେ → ଉଷ୍ଣ ଓ ଆର୍ଦ୍ର କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ। ଉପକୂଳ ସମଭାବାପନ୍ନ, ପ. ମାଳଭୂମି ଚରମ। ମେ ଉଷ୍ଣତମ (୪୦°–୪୮° ସେ. ପଶ୍ଚିମରେ); ଉଚ୍ଚ ପାର୍ବତ୍ୟ ~୦° ସେ.। ବୃଷ୍ଟିପାତ ~୧୫୦୦ ମି.ମି. (ଜୁନ୍-ସେପ୍ଟେ ମୌସୁମୀ + ବଙ୍ଗୋପସାଗର ବାତ୍ୟା)। ଓଡ଼ିଶା ବାତ୍ୟା, ବନ୍ୟା ଓ ମରୁଡ଼ି ପ୍ରବଣ।
୧୫ମରୁଡ଼ିର କାରଣ ଏବଂ ତା'ର ନିରାକରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ।
କାରଣ: ବୃଷ୍ଟିପାତର ଅସମାନତା ଓ ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ କମ୍ ବୃଷ୍ଟି, ବୃଷ୍ଟିଛାୟା ଅଞ୍ଚଳ, ଅନିୟମିତ ମୌସୁମୀ।
ନିରାକରଣ: ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂଚୟ (ଜଳ ଅମଳ), ଭୂପୃଷ୍ଠ ଓ ଭୂଗର୍ଭ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ଛୋଟ ନଦୀବନ୍ଧ, ଜଳବିଭାଜିକା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ବନୀକରଣ, ପାଣି ପଞ୍ଚାୟତ), ମରୁଡ଼ି ସହ୍ୟକାରୀ ବିହନ, ଫସଲ-ବୀମା ଓ ମିଶ୍ରିତ ଚାଷକୁ ଉତ୍ସାହ।
୧୬ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ — ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ, ମଧ୍ୟମ ଓ ବୃଷ୍ଟି ବିରଳ ଅଞ୍ଚଳ ଦର୍ଶାଅ।
ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ: ପ. ଉପକୂଳ ଓ ଉ.ପୂ. ଭାରତ। ମଧ୍ୟମ: ଓଡ଼ିଶା, ପ.ବ., ତାମିଲନାଡୁ ଉପକୂଳ, ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶ। ବୃଷ୍ଟି ବିରଳ: ରାଜସ୍ଥାନ, ପଞ୍ଜାବ, ହରିୟାଣା, ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି — atlas ରେ ଚିହ୍ନଟ କର।